Justyna Bednarek

Justyna Bednarek – od pracy z językiem do książek dla dzieci

Justyna Bednarek urodziła się w 1970 roku w Warszawie. Jest polską pisarką tworzącą przede wszystkim dla dzieci, a także tłumaczką i dziennikarką. Ukończyła romanistykę; przez lata pracowała w redakcjach czasopism, między innymi w miesięczniku „Kuchnia”. Informacje te potwierdzają biogramy wydawnictw Literatura, Tatarak i Nasza Księgarnia. Ważne jest rozróżnienie między jej zawodem a gatunkiem książek: doświadczenie dziennikarskie stanowi część biografii, natomiast najpopularniejsze utwory są dziełami literatury pięknej, często opartymi na humorystycznym pomyśle.

Pisarka znana jest z opowieści, w których zwyczajne sytuacje nabierają fantastycznego wymiaru. W „Niesamowitych przygodach dziesięciu skarpetek” pozornie błahy problem znikających części garderoby staje się punktem wyjścia do dziesięciu osobnych historii. W innych książkach niezwykły pomysł pozwala mówić o relacjach, odwadze, zainteresowaniach i dokonywaniu wyborów. Takiego sposobu pisania nie warto opisywać samym zdaniem „autorka rozwija wyobraźnię”: trzeba sprawdzić, co w danej książce jest pomysłem fantastycznym, a co doświadczeniem, które może znać czytelnik.

Pierwsze publikacje i powrót do literatury dziecięcej

W 2004 roku ukazały się trzy wierszowane opowieści Bednarek o skrzacie Lenku: „Lenek i podróż”, „Lenek i gwiazdka” i „Lenek i polowanie”. Wskazuje je biogram Wydawnictwa Literackiego. Przez kolejne lata pisarka zajmowała się między innymi redagowaniem tekstów. Dużą rozpoznawalność przyniosła jej dopiero książka „Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek”, wydana w 2015 roku. Dlatego nie należy utożsamiać daty 2015 z momentem napisania przez autorkę pierwszego tekstu dla dzieci; był to przede wszystkim przełom w odbiorze jej twórczości.

Ta droga pisarska może być tematem krótkiej pracy na lekcji: jakie umiejętności przydają się zarówno redaktorowi, jak i autorowi literatury dziecięcej? W obu zajęciach liczą się dobór słów, wyraźna kompozycja, wyczucie odbiorcy i umiejętność przedstawienia złożonego zdarzenia w zrozumiały sposób. Wierszowane bajki o Lenku i późniejsze opowiadania o skarpetkach różnią się jednak formą; sam fakt, że stworzyła je ta sama osoba, nie oznacza identycznego rytmu narracji ani identycznych bohaterów.

„Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek” – co mówią dane wydania?

Pierwsze wydanie „Niesamowitych przygód dziesięciu skarpetek (czterech prawych i sześciu lewych)” ukazało się w Warszawie w 2015 roku nakładem wydawnictwa Poradnia K. Autorką tekstu jest Justyna Bednarek, a ilustracje wykonał Daniel de Latour. Dane te, włącznie z rokiem i podziałem ról, potwierdza rekord katalogowy Biblioteki Publicznej Gminy Grodzisk Mazowiecki. Podtytuł z liczbą skarpetek prawych i lewych odnosi się do pierwszego tomu. Późniejsze wznowienia i inne książki cyklu nie zmieniają roku jego pierwszego wydania.

Zbiór nie jest powieścią o jednej skarpetce podróżującej przez wszystkie rozdziały. Ma wspólny punkt wyjścia: w domu Małej Be skarpetki znikają, a ich własne drogi tworzą dziesięć różnych opowieści. To ważne przy streszczaniu: uczeń powinien odróżnić sytuację ramową w domu od pojedynczych przygód. Jeśli opisze kilka epizodów tak, jakby brała w nich udział ta sama bohaterka, zniekształci budowę utworu, nawet jeżeli poprawnie zapamiętał niektóre zdarzenia.

Dziesięć losów – konkretne sceny i odmienne cele bohaterek

Opis książki w katalogu bibliotecznym wymienia różne kierunki samodzielnego życia zaginionych skarpetek: jedna zostaje gwiazdą filmową, inna detektywką, kolejna przyjmuje rolę opiekunki małych myszy, a jeszcze inna pomaga urządzić wronie gniazdo. Nie są to warianty tej samej przygody. Rola aktorki wiąże się z uznaniem, detektywki – z rozwiązywaniem zagadek, opiekunki – z troską, a części gniazda – z pożytkiem dla innych. Takie rozróżnienia pomagają zrozumieć, jak autorka nadaje zwyczajnym przedmiotom odmienne charaktery i potrzeby.

Przy pisaniu charakterystyki skarpetki najlepiej zestawić pragnienie z działaniem i skutkiem. Na przykład opieka nad myszkami nie świadczy o trosce tylko dlatego, że bohaterka jest miła; świadczy o niej podjęcie obowiązku wobec bezbronnych istot. Z kolei kariera gwiazdy filmowej pozwala pytać o różnicę między spełnieniem własnego marzenia a uznaniem przez publiczność. Takie porównanie opiera się na wydarzeniach, a nie na pustym morałowym podsumowaniu, że „wszystkie skarpetki są dobre”.

Ożywienie codziennych przedmiotów i humor językowy

Najbardziej charakterystycznym zabiegiem opowieści jest uczynienie skarpetek postaciami, które potrafią podejmować decyzje, planować i działać. To przykład fantastycznego ożywienia przedmiotów i przypisania im ludzkich zachowań. Humor powstaje z kontrastu: rzecz przeznaczona do noszenia na stopie rozpoczyna samodzielne życie, wybiera zawód albo staje się czyjąś pomocą. Dzięki temu czytelnik może zastanowić się, czy od bohatera oczekujemy pozostania w narzuconej roli, czy uznajemy jego indywidualność.

Podczas omawiania zabiegu nie wystarczy napisać „skarpetki są zaczarowane”. Warto wskazać, jak autorka konstruuje niezwykłość: obiekt, który zwykle nie mówi ani nie myśli, otrzymuje pragnienia i życiowy cel, a narracja traktuje jego przygodę poważnie mimo komicznego punktu wyjścia. Dziecko uczy się dostrzegać jednocześnie fantastyczny szczegół, efekt humorystyczny oraz możliwe znaczenie dla człowieka. Inna książka autorki może korzystać z humoru, ale nie musi w identyczny sposób ożywiać przedmiotów.

Ilustracje Daniela de Latoura – ważne rozróżnienie ról twórczych

Daniel de Latour jest ilustratorem pierwszego tomu „Niesamowitych przygód dziesięciu skarpetek”; autorką opowiadań pozostaje Justyna Bednarek. Różnicę tę potwierdza nie tylko karta wydania bibliotecznego, lecz także materiały spotkań autorskich oraz strony wydawców. Ilustracje współtworzą sposób odbioru opowieści: dziecko szybciej rozpoznaje postać i atmosferę sceny, ale obraz i tekst nie są tym samym materiałem. Nie należy przypisywać ilustratorowi autorstwa narracji ani pisarce wykonania obrazków.

Ćwiczenie: wybierz jedną stronę książki ze sceną i ilustracją. Zapisz osobno trzy informacje wynikające z tekstu i dwie zauważalne tylko na ilustracji. Następnie zastanów się, czy rysunek dopowiada szczegół, czy raczej interpretuje już podane zdarzenie. W ten sposób rozdzielisz treść opowieści od pracy jej plastycznego współtwórcy. Zadanie nie wymaga odgadywania, co ilustrator „na pewno chciał powiedzieć”, lecz wskazania sprawdzalnych elementów przedstawienia.

Inne utwory: „Pięć sprytnych kun”, „Babcocha” i Dusia

Wśród innych znanych książek Bednarek są „Pięć sprytnych kun”, „Babcocha” oraz utwory z cyklu o Dusi i Psinku-Świnku. Tytuły te wymieniają w biogramach Nasza Księgarnia i Wydawnictwo Literatura. Nie są to rozdziały „Niesamowitych przygód dziesięciu skarpetek”. Należy więc unikać mieszania bohaterów i scen z tych odrębnych książek. Powtarza się natomiast skłonność autorki do tworzenia oryginalnych sytuacji fabularnych, humorystycznego spojrzenia na świat i bohaterów, których odmienność daje początek nowej historii.

„Pięć sprytnych kun” można wykorzystać do porównania tego, jak zwierzęcy bohaterowie budują fabułę, a skarpetki – przedmioty codziennego użytku – zostają ożywione. W przypadku „Babcochy” interesujący jest inny typ niezwykłości: postać związana z wyobraźnią baśniową. Najważniejsze jest jednak porównanie sposobu prowadzenia opowieści, a nie dopisywanie szczegółów z nieprzeczytanej książki. Uczeń może przygotować krótką tabelę: fantastyczny pomysł, cel bohatera, przeszkoda, pomoc i zakończenie, opierając każdą rubrykę na rzeczywistym epizodzie.

Kolejne części serii i książki o innej formie

W 2017 roku ukazały się „Nowe przygody skarpetek (jeszcze bardziej niesamowite)”, kontynuacja pierwszego zbioru; datę tę podają materiały biblioteczne i informacje o spotkaniach z autorką. W cyklu pojawiały się później dalsze tomy. Przy pracy z lekturą szkolną trzeba jednak pilnować zakresu: opis pierwszego tomu z 2015 roku powinien dotyczyć jego dziesięciu historii, a nie bez oznaczenia łączyć zdarzenia z kolejnych publikacji. Podobna okładka, bohaterowie z tego samego świata i nazwisko autorki nie przesądzają, do którego tomu należy konkretny epizod.

Bednarek napisała również „W to mi graj. Bajki muzyczne”, w których ilustracje wykonał Józef Wilkoń, a nie Daniel de Latour. Przykład ten pokazuje, że przy analizie książki warto sprawdzić pełny opis bibliograficzny, a nie tylko nazwisko autora. Porównanie dwóch wydań może dotyczyć tego, jak odbiór opowieści zmienia się dzięki ilustracji, muzycznemu tematowi lub rodzajowi narracji. To dobry sposób rozwijania świadomego czytania, pod warunkiem odróżniania faktów wydawniczych od własnych interpretacji.

Jak przygotować wartościową odpowiedź na lekcji?

Zadanie pierwsze: wybierz dwie skarpetki z pierwszego tomu, z których jedna szuka sukcesu, a druga pomaga innym. Dla każdej zapisz trzy informacje: cel, konkretne działanie i jego konsekwencję. Na tej podstawie sformułuj wniosek o różnorodności marzeń. Zadanie drugie: wyjaśnij, co jest fantastyczne w punkcie wyjścia książki i dlaczego pomysł może śmieszyć. Podaj przykład jednej przygody, a następnie nazwij zabieg polegający na nadaniu przedmiotowi ludzkich cech. Bez wskazania zdarzenia sama definicja środka literackiego będzie niepełna.

Zadanie trzecie: sprawdź w metryce pierwszego tomu nazwisko autorki tekstu, ilustratora, wydawcę oraz rok wydania; wyjaśnij, dlaczego wydrukowany współczesny egzemplarz może mieć inną datę niż pierwodruk. Zadanie czwarte: ułóż streszczenie tomu w czterech zdaniach, zachowując podział na sytuację domową i losy odrębnych skarpetek. Na zakończenie dopisz jeden wniosek interpretacyjny i zaznacz, która scena go uzasadnia. Tak przygotowana odpowiedź pokazuje znajomość książki i umiejętność myślenia, a nie wyłącznie zapamiętanie ogólnego morału.

Opracowania lektur autora

Najważniejsze dzieła

• Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek (2015)
• Nowe przygody skarpetek (2017)
• Pięć sprytnych kun
• Babcocha
• Seria o Dusi i Psinku-Świnku
• W to mi graj. Bajki muzyczne
• Pan Kardan i przygoda z vetustasem
• Lenek i podróż (2004)
• Lenek i gwiazdka (2004)
• Lenek i polowanie (2004)

Źródła i odpowiedzialność redakcyjna

Profil służy osadzeniu lektur w kontekście. Fakty biograficzne sprawdzono w podanych źródłach; interpretacja utworu wymaga odwołania do tekstu.

• Wydawnictwo Literatura – biografia Justyny Bednarek i najważniejsze książki
• Wydawnictwo Literackie – biogram i informacje o publikacjach z 2004 i 2015 roku
• Nasza Księgarnia – profil autorki, twórczość i wyróżnienia
• Biblioteka Publiczna Gminy Grodzisk Mazowiecki – pierwsze wydanie Skarpetek, 2015; autorka i ilustrator
• Miejska Biblioteka Publiczna w Tarnowie – nota o autorce, pierwszym tomie i kontynuacji
• Wydawnictwo Tatarak – biografia i informacje o pracy translatorskiej autorki