William Shakespeare

William Shakespeare – życie i teatr przełomu epok

William Shakespeare urodził się w 1564 roku w Stratford-upon-Avon, zmarł w 1616 roku. Był aktorem, dramaturgiem i współudziałowcem zespołu teatralnego działającego w Londynie. Tworzył w okresie, w którym angielski teatr publiczny rozwinął niezwykłą siłę oddziaływania: na scenie spotykały się historie władców, rodzin, zakochanych i zwykłych mieszkańców miast. Związek autora z praktyką teatralną ma znaczenie, ponieważ jego utwory nie były pisane wyłącznie do cichej lektury; dialog, wejście postaci i zmiana miejsca tworzą dramatyczny rytm przeznaczony dla publiczności.

W biografii Shakespeare’a pewne fakty należy oddzielać od legend. Znane są ważne daty rodzinne i dokumenty o jego pracy, ale o niektórych okresach życia wiadomo niewiele. Nie należy wypełniać tych luk wymyślonymi podróżami ani przypisywać dramaturgowi szczegółowych myśli, których nie zapisał. W szkolnej analizie ważniejsza od legendy biograficznej jest znajomość gatunku, sytuacji historycznej i konkretnych scen utworu.

Twórczość: komedie, historie i tragedie

Dorobek Shakespeare’a obejmuje komedie, dramaty historyczne i tragedie. „Romeo i Julia” łączy historię młodej miłości z konfliktem rodzin, „Hamlet” stawia pytania o zemstę i poznanie prawdy, „Król Lear” bada więzi rodzinne i granice autorytetu, „Otello” ukazuje niszczącą siłę zazdrości, a „Makbet” skupia się na ambicji, przemocy i rozpadającym się sumieniu. Nie powinno się jednak traktować wszystkich tragedii jako odmian jednego schematu fabularnego. Każda nadaje osobną strukturę konfliktowi i inaczej rozkłada odpowiedzialność postaci.

Shakespeare wykorzystywał różnorodne źródła: kroniki, wcześniejsze opowieści i tradycje sceniczne. Przekształcał je dla potrzeb teatru, dlatego historyczny władca i dramatyczny bohater nie są tą samą postacią w sensie dokumentalnym. W „Makbecie” historia szkockiej korony została ułożona tak, aby widz obserwował przejście człowieka od zaszczytu do tyranii.

Makbet i epoka króla Jakuba I

„Makbet” zwykle datuje się na około 1606 rok, czyli początek panowania Jakuba I w Anglii. Król był wcześniej Jakubem VI Szkocji. W tym kontekście szczególnie znaczące stają się w dramacie problemy legalności monarchy, zdrady i niepokojących przepowiedni. Nie oznacza to, że utwór jest prostą alegorią polityczną, w której każda postać odpowiada jednej rzeczywistej osobie. Shakespeare tworzy przede wszystkim złożoną tragedię pokazującą, jak człowiek interpretuje pokusę i jak próbuje chronić zdobyty przemocą tron.

Polskie określenie „renesans” jest przydatne jako szeroka rama historyczna, ale twórczość angielskiego dramaturga obejmuje zarówno teatr elżbietański, jak i jakobiński. Zróżnicowanie dat i krajów tłumaczy, dlaczego nie każda sztuka przełomu XVI i XVII stulecia realizuje ideał harmonijnej kompozycji kojarzony z uproszczonym obrazem odrodzenia.

Jak Shakespeare prowadzi widza przez konflikt?

Język Shakespeare’a pełni funkcję dramatyczną. Monologi pozwalają śledzić wahanie bohatera, metafory kondensują lęk, a dialog odsłania rywalizację o wpływ i władzę. W „Makbecie” krótkie wypowiedzi wiedźm, niespokojne obrazy krwi i snu oraz kontrast między uroczystą ucztą a zachowaniem króla tworzą kilka powracających wątków. Środek literacki nie jest ozdobą do wypisania na marginesie. Jego zadaniem jest skierowanie uwagi widza ku temu, co w scenie pozostaje ukryte albo niepewne.

Interpretując tragedię, należy zawsze pytać, kto wypowiada dane zdanie, w jakiej sytuacji i z jakim celem. Malkolm w rozmowie z Makdufem celowo mówi o sobie źle, aby sprawdzić lojalność rozmówcy. Gdyby uczeń potraktował tę wypowiedź jako bezwarunkową prawdę biograficzną, popełniłby błąd. Taki przykład pokazuje, że w dramacie nie każdy głos jest rzetelnym sprawozdawcą, a analiza wymaga sprawdzania całego przebiegu sceny.

Praca z przekładem i inscenizacją

„Makbet” funkcjonuje w polskiej kulturze w wielu tłumaczeniach, między innymi w klasycznym przekładzie Józefa Paszkowskiego. Przekład może różnić się wyborem słów, rytmem czy pisownią imion. Cytat należy zatem przytaczać z konkretnego wydania, a nie na podstawie pamięci z adaptacji. Również inscenizacja teatralna proponuje własną interpretację: sposób ukazania wiedźm albo zjawy Banka może zmienić wrażenie widza, choć zasadniczy przebieg wydarzeń w tekście pozostaje ten sam.

Dla ucznia dobry plan pracy wygląda następująco: ustal kontekst epoki, przeczytaj streszczenie sceny, sprawdź wypowiedzi postaci i oddziel to, co wydarza się dosłownie, od możliwego sensu symbolicznego. Następnie sformułuj argument, który wskazuje konkretną scenę i wyjaśnia jej znaczenie. „Makbet” nie musi być sprowadzony do jednego hasła „żądza władzy niszczy”; pokazuje również niepewność ludzkiego poznania, zmienność relacji oraz moralną odpowiedzialność za wybory.

Opracowania lektur autora

Najważniejsze dzieła

• Hamlet
• Romeo i Julia
• Otello
• Król Lear
• Sen nocy letniej
• Juliusz Cezar
• Burza
• Kupiec wenecki

Źródła i odpowiedzialność redakcyjna

Profil służy osadzeniu lektur w kontekście. Fakty biograficzne sprawdzono w podanych źródłach; interpretacja utworu wymaga odwołania do tekstu.

• Folger Shakespeare Library – Shakespeare i jego dzieła
• Encyclopaedia Britannica – William Shakespeare