Treny Jana Kochanowskiego · quiz maturalny średni
Treny — quiz maturalny średni: 20 pytań z interpretacji cyklu
Co łączy obrazy pamięci z kryzysem mądrości? Dlaczego w kolejnych wierszach zmienia się ton i adresat? Rozwiąż pytania, w których ważniejsze od pamiętania dat i numerów jest rozumienie tego, jak dziewiętnaście trenów tworzy jeden dramat myśli i uczuć.
Zanim zaczniesz
Przypomnij sobie, jak zmienia się sytuacja mówiącego między początkiem i finałem cyklu. Nie chodzi wyłącznie o rozpoznanie aluzji, lecz o wskazanie, dlaczego poeta wybrał dany obraz, zmienił adresata albo zderzył dawne przekonanie z osobistą tragedią. Do każdego pytania wybierz tylko jedną odpowiedź. Po zakończeniu przeczytaj wyjaśnienia także przy pytaniach, które udało się rozwiązać.
Możesz wcześniej zajrzeć do opracowań: kompozycja cyklu, podmiot liryczny, filozofia i konteksty, treny XII–XVIII i „Sen”. Utrwalanie pamięci ułatwiają fiszki z „Trenów”.
Od tematu żałoby do pytania o człowieka
„Treny” można czytać jak serię kolejnych prób nazwania jednej utraty. Nie oznacza to jednak, że dziewiętnaście tekstów powtarza identyczne wyznanie. Każda kolejna próba nieco zmienia perspektywę: raz widzimy drobny przedmiot, innym razem pamięć o głosie, po chwili gniew skierowany ku śmierci, a później rozmowę z dawno wyznawanymi zasadami. Czytelnik powinien pytać nie tylko „co mówi podmiot?”, ale także „dlaczego mówi to właśnie teraz?”. Taki sposób lektury pozwala połączyć sprawy bliskie codziennemu życiu z tematami o zasięgu filozoficznym. Z pozoru prywatny wiersz o utraconej córce staje się także pytaniem o granice ludzkiej wiedzy, zdolność opanowania emocji i możliwość odzyskania równowagi.
Najciekawsze w tej kompozycji jest to, że poszczególne głosy nie zawsze zgadzają się ze sobą. Poeta może w jednym miejscu przywoływać wzory kulturowe jako pomoc w przeżywaniu bólu, w innym zaś wypowiadać nieufność wobec gotowych pouczeń. To nie musi być błąd logiczny autora. Podmiot liryczny przechodzi przez doświadczenie, które obnaża ograniczenia wcześniejszej pewności. Na maturze warto śledzić takie napięcia, zamiast szukać zdania podsumowującego rzekomo cały światopogląd poety. Sens cyklu powstaje również między trenami: tam, gdzie nowy obraz odpowiada na wcześniejszą próbę rozumienia straty.
Tren jako wybór formy i zarazem jej przemiana
Tren kojarzy się z utworem żałobnym, ale samo podanie tej definicji nie wystarcza, by wyjaśnić osobność dzieła Kochanowskiego. Tradycja dostarczała określonego języka pochwały osoby zmarłej, lamentu i pocieszenia. Autor wykorzystał te możliwości, a jednocześnie przeniósł ich ciężar na odejście bardzo małego dziecka. Czytelnik spotyka więc wysoki styl, mitologiczne porównania i pytania o sprawiedliwość losu przy wydarzeniu, które dzieje się w najbliższym otoczeniu rodziny. Ta nieoczywista skala jest znacząca: cierpienie rodzica nie potrzebuje publicznego uzasadnienia, aby zostało potraktowane poważnie.
W interpretacji przydaje się odróżnienie dwóch zjawisk. Pierwsze to znajomość formy literackiej: odpowiednie zwroty, nawiązania, porządek lamentu. Drugie to użycie tej formy do pokazania, że człowiek pogrążony w żałobie nie potrafi łatwo wykonać jej kolejnych etapów. Pocieszenie nie pojawia się po kilku stosownych zdaniach; zostaje odłożone do ostatniego wiersza i nawet tam ma charakter wymagającej propozycji. Maturalne sformułowanie „modyfikacja gatunku” staje się sensowne dopiero po wskazaniu, co konkretnie zostało zachowane, a co zmieniło swoje znaczenie. Warto przywołać np. wysoką pochwałę dziecka i rozbudowany dramat wewnętrzny człowieka mówiącego.
Wyliczenie może pokazywać nadmiar, a nie porządek
Początkowy tren używa języka pełnego nagromadzeń i odwołań. Nie warto zatrzymywać się na nazwaniu ich wyliczeniem. Znacznie ważniejsze jest rozpoznanie, jak działa rozrost wypowiedzi: kolejne słowa próbują objąć cierpienie, którego nie da się zamknąć w jednym określeniu. Czytelnik odczuwa pewien napór, niemal brak miejsca na spokojny dystans. W ten sposób kompozycja i rytm stają się odpowiednikiem emocji. Kiedy analizujesz rolę środka stylistycznego, dobra odpowiedź powinna wskazywać właśnie taki związek: zabieg językowy pomaga odczytać stan osoby mówiącej.
Nie każdy fragment intensywny emocjonalnie wymaga jednak tego samego objaśnienia. W innych trenach podobną siłę może mieć milczenie, krótkie pytanie lub zwrot do nieobecnej osoby. Porównując różne środki, spójrz na to, co wymuszają na czytelniku. Wyliczenie przyspiesza i mnoży skojarzenia; pytanie otwiera brak pewności; apostrofa na chwilę przywraca rozmowę, której nie można już prowadzić naprawdę. Takie rozróżnienie chroni przed prostym katalogiem „epitet, metafora, apostrofa”. Maturalna interpretacja nie polega na policzeniu figur, lecz na wyjaśnieniu ich pracy w konkretnym miejscu cyklu.
Poezja wypowiadana wbrew naturalnemu porządkowi
Tren II pozwala postawić pytanie o to, jakie słowa dorosły powinien kierować do dziecka. Uspokajanie, zabawa czy troska należą do codzienności, w której młodsze pokolenie rozwija się pod opieką starszych. Śmierć córki sprawia, że ojciec musi wypełnić inną, niepożądaną rolę: zamiast towarzyszyć życiu, tworzy poezję żałobną. Gdy zauważysz ten kontrast, łatwiej pojąć, dlaczego temat samego pisania nie jest w cyklu poboczną ozdobą. Właśnie twórca odczuwa, że znane mu gatunki i sposoby mówienia nie pasują już do rzeczywistości.
Przygotowując argument o odwróconym porządku pokoleń, nie trzeba szukać efektownego cytatu za wszelką cenę. Wystarczy wskazać zestawienie zamierzonego rodzaju pieśni z koniecznością napisania trenu i wyjaśnić, skąd bierze się dramat tej zmiany. Dopiero potem warto dołączyć kontekst innej lektury poświęconej cierpieniu. Odróżniaj sprawę formy od sprawy skutków: tren nie jest lekarstwem automatycznie likwidującym żal, lecz próbą nadania mu wypowiadalnego kształtu. Dlatego samo istnienie poezji nie świadczy jeszcze o uspokojeniu poety.
Adresat wiersza jest częścią jego znaczenia
Bezpośredni zwrot nie zawsze znaczy to samo. Gdy osoba mówiąca kieruje słowa ku Urszulce, odbiorca jest bardzo bliski, lecz nieobecny. Gdy podobna forma obejmuje uosobioną Śmierć, wiersz zmienia się w oskarżenie: zamiast podtrzymywania więzi pojawia się próba przeciwstawienia się sile, której nie można zatrzymać. Porównanie Trenów III i IV odsłania więc nie tylko zmianę słownictwa, ale również przemieszczenie emocji. Smutek przechodzi w pretensję, a codzienna bliskość zmienia się w pytanie o przyczynę krzywdy. Rozpoznanie tej różnicy pokazuje, jak element składni uczestniczy w kreowaniu obrazu świata.
W zadaniu interpretacyjnym unikaj utożsamiania wszystkich apostrof z jednym komunikatem. Formuła „zwraca się do kogoś, aby wyrazić uczucia” jest prawdziwa, ale mało dokładna. Zapytaj, czy podmiot oczekuje odpowiedzi, czy raczej wywołuje wrażenie dialogu; czy adresat jest człowiekiem, pojęciem, postacią ze wspomnienia, czy figurą retoryczną. Takie pytania prowadzą do rozpoznania, że wielość zwrotów w cyklu obrazuje trudność pogodzenia się z brakiem ukochanej osoby. Zmianę adresata trzeba potwierdzić wskazaniem konkretnego trenu, nie samą definicją środka stylistycznego.
Obraz z przyrody nie jest ukrytą kroniką zdarzeń
Tren V przedstawia ścięty młody pęd oliwki w obrazie przywołującym ogrodniczą pracę. Interpretacja ma dotyczyć znaczenia delikatnej rośliny i przedwczesnego przerwania jej wzrostu. Łatwo jednak przekroczyć granice tekstu i zacząć traktować ogrodnika jak historycznego sprawcę śmierci dziecka. To błędny kierunek. Literatura posługuje się porównaniem po to, aby jednym wyrazistym zdarzeniem oddać sens innego, a nie ujawniać w zakamuflowany sposób dokumenty z życia rodziny. W przekładzie obrazu na sens należy zachować tę różnicę między tym, co pokazane, a tym, czego ma dotyczyć.
Zwróć uwagę na odległość między bezpieczeństwem otoczenia a nagłym zniszczeniem. Małe drzewko nie ma możliwości obrony; jego rozwój został przerwany, zanim mogło osiągnąć dojrzałość. Ten szczegół mówi o kruchości życia, a nie o ukrytym planie złej osoby. Gdy opracowujesz porównanie homeryckie, możesz wskazać jego rozbudowanie, lecz samo określenie nie rozwiązuje zadania. Najpierw nazwij dwa zestawione obrazy, potem wskaż cechę wspólną i dopiero na końcu pokaż, jak ten zabieg zmienia nasze odczucie straty.
Dom pamięta inaczej niż przedmioty
W Trenie VII drobne ubranka zatrzymują codzienny wymiar życia dziecka. Ich obecność przypomina planowaną przyszłość, która już się nie wydarzy. W Trenie VIII z kolei największym świadkiem utraty staje się przestrzeń domu. Nie trzeba tu widzieć dosłownej personifikacji każdego przedmiotu, aby odczuć pustkę. Wystarcza wiedza, że te same miejsca istniały wcześniej wraz z odgłosami, pytaniami i ruchem dziewczynki. Podmiot zestawia zatem trwałość rzeczy i pomieszczeń z nietrwałością ludzkiej obecności. Raz pamięć ma postać czegoś, co można trzymać w ręku; innym razem tego, czego już nie słychać.
Na maturze warto wykorzystać ten duet do omówienia przestrzeni i pamięci. Nie opisuj jednak tylko stroju ani nie streszczaj listy zajęć Urszulki. Najważniejszy jest mechanizm kontrastu: niezmieniony element otoczenia odzyskuje nowe, bolesne znaczenie po śmierci dziecka. Rozważanie o czasie można tu zbudować bez abstrakcyjnych terminów. Wspomnienie „dawniej” powstaje w zderzeniu z bolesnym „teraz”. Właśnie dlatego miarą nieobecności nie jest liczba opustoszałych pokoi, lecz różnica między dwiema postaciami tego samego życia rodzinnego.
Co naprawdę sprawdzają pytania o filozofię?
Stoicyzm kojarzy się z opanowaniem i niezależnością od zmiennego losu. Takie hasło jest przydatne na początek, ale w „Trenach” zostaje poddane szczególnej próbie. Nie wystarcza powiedzieć, że bohater „odrzuca mądrość”. Znacznie lepiej ustalić, co dokładnie rozczarowuje go w nauce o spokoju: wcześniejsze przekonanie, że rozumne życie pomoże skutecznie znieść nieszczęście. Gdy ból okazuje się silniejszy, pojawia się gorzka ocena dawnych oczekiwań. W Trenie IX głos zwracający się ku Mądrości jest zatem inny niż głos nauczyciela spokojnie wykładającego filozofię.
Tren XI zaostrza dramat, ponieważ pyta także o sens cnoty i zasług, skoro człowiek nie zostaje dzięki nim oszczędzony przez cierpienie. Tych dwóch pytań nie należy bezmyślnie stapiać. Mądrość jako wiedza o zachowaniu spokoju i cnota jako wartość moralna nie są tym samym pojęciem. Rozpoznanie różnicy pomaga napisać dokładniejsze uzasadnienie. Można pokazać proces: najpierw zawodzą obietnice samokontroli, później nawet przekonanie o sprawiedliwym porządku świata wydaje się zagrożone. Jest to doświadczenie człowieka w żałobie, nie traktat filozoficzny proponujący od razu nowy system.
Ostrożność wobec głosu wypowiadanego w rozpaczy
W utworach lirycznych osoba mówiąca ujawnia uczucia i przekonania, które mogą być gwałtowne, chwiejne lub sprzeczne z innymi wypowiedziami. Nie każda z nich jest pełnym, ostatecznym stanowiskiem historycznego autora. To szczególnie ważne w Trenie XI, gdzie wybuch bólu prowadzi do podważenia dotychczasowych wartości. Jeśli uczeń napisze, że Kochanowski „na zawsze uznał cnotę za bezwartościową”, przypisze utworowi więcej, niż można bezpiecznie wywieść. Rozsądniej mówić, że podmiot w danym momencie doświadcza radykalnego kryzysu wiary w sprawiedliwość świata.
W praktyce interpretacja może być stopniowana. Na pierwszym poziomie rozpoznajemy dosłowną treść okrzyku. Na drugim pytamy, jakie wydarzenie go wywołało i jaki ton ma wypowiedź. Na trzecim porównujemy go z innymi trenami, zwłaszcza tymi, które pokazują próbę modlitwy i pocieszenia. Tak uzyskany wniosek jest mocniejszy niż efektowny, ale jednostronny cytat. Pamiętaj przy tym, że mówienie o „podmiocie lirycznym” nie wymaga zaprzeczania biograficznemu tłu utworu; chodzi o oddzielenie życia autora od kreacji wypowiedzi literackiej.
Pytanie bez odpowiedzi też buduje sens
Tren X można czytać jako utwór o potrzebie wiedzy, której cierpiący nie potrafi zdobyć. Pytania o los Urszulki prowadzą przez rozmaite wyobrażenia zaświatów. Ich zestawienie nie jest uporządkowanym wykładem religii, w którym poeta przedstawia własną pewną mapę pośmiertnego istnienia. To raczej zapis bezsilnej próby dotarcia do dziecka choćby myślą. Uważny czytelnik rozpoznaje tu funkcję retoryczną pytań: nie zobowiązują do wyboru jednej odpowiedzi, lecz odsłaniają stan osoby pytającej. Właśnie brak odpowiedzi jest jednym z głównych znaczeń formy.
Przywołanie różnych obrazów religijnych i antycznych powinno skłaniać do ostrożności. Mylące byłoby uznanie każdego z nich za dosłowne wyznanie wiary historycznego Kochanowskiego. Kultura renesansu dostarczała wielu motywów; autor może nimi operować, aby pokazać zakres niepewności i desperacką potrzebę kontaktu. Jeśli zadanie maturalne dotyczy granic poznania, wskaż nie tylko to, że wiersz zawiera pytania, ale dlaczego kolejne możliwe odpowiedzi nie zamykają poszukiwania. To przekształca analizę składniową w interpretację problemu filozoficznego.
Pochwała zmarłej nie jest ankietą biograficzną
Tren XII skupia się na zachowaniu i zaletach Urszulki. Pochwała pozwala przedstawić, jak wyjątkowe miejsce zajmowała w oczach rodziny. Jednocześnie utwór powstaje już po jej śmierci, a więc pamięć jest napiętnowana stratą. To wpływa na dobór szczegółów i sposób ich wartościowania. Rozpacz i miłość mogą uwydatniać cechy, które w zwyczajnym opisie brzmiałyby skromniej. Interpretując portret, nie trzeba stawiać poety przed zarzutem nieprawdy; trzeba raczej rozpoznać język idealizacji jako część pracy żałoby.
W rozprawce warto rozdzielić dwa rodzaje zdań. Zdanie o budowie tekstu: „ojciec przypomina postępowanie córki w tonie pochwalnym” — opiera się na wierszu. Zdanie biograficzne: „Urszulka na pewno miała takie a takie przyszłe dokonania” — wykracza poza materiał. W „Trenach” wiele obrazów dotyczy właśnie życia, które miało dopiero nadejść. Gdy rozpoznasz tę różnicę, możesz pisać o utracie nie tylko dziecka, ale również przyszłych relacji, wyobrażonych wydarzeń i nadziei. To poprawny, dobrze zakorzeniony sposób rozwinięcia interpretacji.
Niespełniony scenariusz w języku żałoby
W Trenie XIII ból bywa wypowiadany przez pragnienie, by przeszłość potoczyła się inaczej. Człowiek pogrążony w stracie może nawet wyobrażać sobie sytuację, w której nie musiałby doświadczać późniejszego rozstania. Ta pozorna sprzeczność nie musi oznaczać braku miłości. Właśnie ogrom przywiązania sprawia, że nie da się pogodzić radości z istnienia dziecka z cierpieniem po jego odejściu. Mówiący porusza się pośród niemożliwych warunków, ponieważ rzeczywistości już nie można zmienić. Literacka wypowiedź pozwala nazwać taki wewnętrzny konflikt.
Zadanie sprawdzające ten fragment powinno wymagać od ucznia rozpoznania różnicy między zdarzeniem a wyobrażeniem. Nie należy wyciągać z życzenia wniosku, że Urszulka rzeczywiście nigdy się nie urodziła albo że ojciec nie chciał jej kochać. Trzeba spojrzeć na użyty tryb mówienia i sytuację emocjonalną. Ten sposób myślenia sprawdza się także przy innych utworach: tam, gdzie narrator rozważa „co by było, gdyby”, istotne jest często jego obecne doświadczenie, nie domniemana historia alternatywna.
Dwa antyczne obrazy, dwa kierunki myśli
Orfeusz i Niobe nie pełnią w „Trenach” tej samej roli. W Trenie XIV mit o próbie odzyskania bliskiej osoby z krainy zmarłych pomaga wypowiedzieć pragnienie spotkania kogoś, kto odszedł. Ruch jest tu skierowany poza granicę śmierci, chociaż wiersz nie staje się opowiadaniem o rzeczywiście odbytej wyprawie. Tren XV przywołuje inny rodzaj antycznego obrazu: cierpienie tak wielkie, że wydaje się niemal utrwalone w bezruchu. To sposoby uchwycenia różnych wymiarów żałoby: niemożliwości powrotu i przygniatającego ciężaru bólu.
Uczniowski argument o mitologii będzie silniejszy, jeśli poza nazwą mitu pojawi się wskazanie jego zadania. Samo zdanie „autor nawiązuje do Orfeusza i Niobe” niczego jeszcze nie wyjaśnia. Zapytaj, co w tej tradycji było dla poety użyteczne w danej chwili: pragnienie przekroczenia granicy, uczucie zniszczenia czy obraz niemożności wypowiedzenia straty. Wybór przykładu powinien wynikać z tematu polecenia. Mit nie jest ozdobną etykietą, lecz innym językiem pozwalającym podjąć osobisty problem.
Gdy autorytet filozofa spotyka zwykłą ludzką bezradność
Tren XVI wprowadza ważną trudność w rozmowie o mądrości. Łatwo przekazać innemu człowiekowi dobrą radę o panowaniu nad emocjami. Znacznie trudniej jest ją zastosować wtedy, gdy samemu ponosi się stratę. Dlatego poeta nie poprzestaje na ogólnym sporze z pojęciem rozumu. Zestawia przekonania z przeżyciem i pyta, ile warte jest pouczenie, które nie działa w najtrudniejszym momencie. Kontekst Cycerona nabiera sensu właśnie na tej płaszczyźnie: autorytet intelektualny pozostaje człowiekiem, a nie maszyną wolną od uczuć.
W pracy pisemnej nie wystarczy orzec, że „wszyscy filozofowie się mylili”. Taki wniosek przekracza tekst i miesza wiele odmiennych poglądów. Lepiej mówić o ograniczeniach pochopnej pewności, że wiedza zapewnia odporność psychiczną. Sam fakt, że ktoś cierpi, nie unieważnia całej jego myśli filozoficznej; przypomina jednak, że zasada nie usuwa automatycznie emocji. Rozpoznanie napięcia między teorią a praktyką czyni interpretację dojrzalszą, a zarazem pozwala zachować jej związek z konkretnym trenem.
Słowa modlitwy nie pojawiają się znikąd
W Trenach XVII i XVIII punkt ciężkości przenosi się ku relacji człowieka z Bogiem. Nie jest to całkowicie nowy temat w cyklu, ale sposób wypowiedzi staje się inny. Wcześniej osoba mówiąca szukała winnego, pytała o los dziecka i próbowała polemizować ze swoimi dawnymi przekonaniami. Teraz wyraźniej ujawnia bezradność wobec cierpienia i zwraca się o pomoc. Należy dostrzec zarazem ciągłość problemu, jak i zmianę tonu: skarga nie znika po wypowiedzeniu pierwszego religijnego zdania. To nadal język człowieka zranionego, który szuka możliwości pogodzenia się z rzeczywistością.
W Trenie XVIII mocniej zaznacza się uznanie ludzkich ograniczeń oraz potrzeba łaski. Zwrócenie się ku miłosierdziu nie oznacza, że podmiot potrafi już dokładnie wyjaśnić przyczynę tragedii. Jeśli piszesz o przemianie światopoglądu, zachowaj umiar: wykaż, jaką zmianę można zaobserwować w tekście, ale nie twierdź, że cała poprzednia rozpacz została anulowana. Dobre porównanie pokazuje, że modlitwa rozwija się z wcześniejszego kryzysu, a nie zaczyna od pustej kartki.
Wypowiedź matki w „Śnie” wymaga dwóch poziomów lektury
Tren XIX nadaje pocieszeniu formę sceny sennej. Taki wybór zmienia pozycję czytelnika. Z jednej strony słyszymy głos matki poety, który przedstawia argumenty łagodzące cierpienie. Z drugiej pamiętamy, że scena została ujęta jako sen po długim czuwaniu i rozpaczy. Właśnie ta rama jest częścią sensu: poeta nie prowadzi zwykłej rozmowy przy stole, ale doświadcza wizji, która pozwala spojrzeć na córkę i ludzką śmierć w inny sposób. Interpretacja nie wymaga rozstrzygania, co historyczny autor naprawdę widział w nocy.
W zakończeniu istotne są dwa różne ruchy: zmiana perspektywy na los dziecka oraz próba uczenia się przyjmowania własnego cierpienia. Żaden z nich nie działa jak cudowne cofnięcie czasu. Dlatego nie warto nazywać finału po prostu „szczęśliwym zakończeniem” w sensie fabularnym. Jeśli używasz pojęcia konsolacji, czyli pocieszenia, objaśnij, że jest to możliwość odzyskiwania równowagi, a nie raport z ustania wszystkich uczuć. Taki wniosek szanuje zarówno argumenty matki, jak i wagę wcześniejszych osiemnastu trenów.
Jak porównać początek i koniec bez upraszczania
Pierwsze i ostatnie ogniwo cyklu tworzą wyraźny kontrast, lecz nie są wyłącznie przeciwnymi hasłami: „rozpacz” i „spokój”. Początek przywołuje coraz silniejsze sposoby mówienia o bólu. Koniec otwiera perspektywę, w której cierpienie ma zostać przyjęte jako część ludzkiego życia. Pomiędzy tymi miejscami rozgrywa się zasadniczy dramat: utrata podważa pewność człowieka wykształconego, znającego antyczną tradycję i religijne słownictwo. Gdy zestawisz tylko dwie krańcowe wypowiedzi, możesz przeoczyć drogę prowadzącą między nimi.
W dobrym porównaniu potrzebna jest więc jeszcze trzecia płaszczyzna: co stało się po drodze z pojęciami mądrości, cnoty i pocieszenia? Odpowiedź powinna uwzględniać wielkość kryzysu i ostrożność, z jaką można interpretować finał. Nie musisz twierdzić, że każda sprzeczność została rozwiązana. Ważniejsze, aby pokazać ruch myśli podmiotu. Dzięki temu obraz człowieka u Kochanowskiego nie sprowadza się do kogoś, kto „na początku był smutny, a na końcu zrozumiał wszystko”.
Wybór argumentu: dowód ma służyć problemowi
Na maturze liczy się samodzielne budowanie sensownej wypowiedzi. Jeżeli temat dotyczy granic rozumu, znacznie skuteczniejszy będzie przykład z Trenu IX lub XVI niż szeroka lista wszystkich postaci mitologicznych, które autor przywołał. Jeśli problem dotyczy pamięci, lepiej sięgnąć po sposób przedstawienia domu w Trenie VIII i portret Urszulki w Trenie XII. Jeśli piszesz o pragnieniu przezwyciężenia śmierci, wykorzystaj Tren XIV. W każdym przypadku przykład powinien być wybrany dlatego, że pomaga rozstrzygnąć pytanie, a nie dlatego, że dobrze go pamiętasz.
Dobrze zbudowany argument zawiera co najmniej trzy czynności: nazwanie ogólnego wniosku, przypomnienie konkretnego obrazu lub zdania oraz wyjaśnienie związku. Wymienienie trenu i jednego środka stylistycznego to jeszcze nie argument. Sprawdź również granice interpretacji. Wyrażenia „z pewnością”, „wszyscy”, „zawsze” albo „poeta jednoznacznie” powinny budzić czujność, jeśli tekst pełen jest pytań i emocjonalnych przemian. Dobre pisanie nie wymaga ostentacyjnej pewności, lecz konsekwentnego uzasadniania.
Kontekst pomaga dopiero wtedy, gdy coś wyjaśnia
Antyczne mity, stoicyzm, refleksje z „Księgi Hioba” lub pytania o przemijanie z „Księgi Koheleta” mogą pogłębić analizę „Trenów”. Nie mogą jednak zastąpić uważnego przeczytania samego Kochanowskiego. Jeżeli przywołujesz Hioba, wskaż konkretną analogię, na przykład dramat cierpienia, którego człowiek nie umie uznać za zasłużoną karę. Równocześnie możesz zauważyć różnice między tekstami: odmienne sytuacje bohaterów i inne sposoby budowania głosu. Takie porównanie rozwija problem, zamiast sprowadzać go do jednego wspólnego słowa „cierpienie”.
Podobnie działa mit: nie wystarcza napisać, że „Orfeusz był w mitologii, a Kochanowski znał antyk”. Wypowiedź powinna pokazać, w jaki sposób historia zejścia do podziemi pozwala ukazać bezsilne pragnienie spotkania dziecka. Kontekst może też działać na zasadzie różnicy. Nieraz ciekawe jest właśnie to, że jedno dzieło daje pewną odpowiedź, a drugie pozostaje w sferze pytań. Wybieraj zatem mniej przykładów, ale objaśniaj je głębiej. To pozwoli zachować miejsce na własne rozumowanie i dokładną pracę z utworem.
Quiz maturalny średni — „Treny”
Przeczytaj dokładnie zarówno pytanie, jak i wszystkie cztery propozycje. Pomyśl, która odpowiedź jest najpełniej uzasadniona w tekście, a która dopowiada wydarzenia lub przekonania bez wystarczających podstaw. Zaznacz jedną odpowiedź przy każdym pytaniu.
Klucz odpowiedzi z uzasadnieniami
Pełny klucz możesz rozwinąć po własnej próbie. Sprawdzaj nie tylko literę, ale też to, jak uzasadnienie łączy konkretny wers, obraz lub kompozycję trenu z ogólną myślą. Jeśli wahałeś się między dwiema propozycjami, zwróć uwagę, czy jedna z nich nie przekracza tego, co rzeczywiście da się wyczytać.
Pokaż wszystkie odpowiedzi i wyjaśnienia
Dlaczego poświęcenie całego cyklu małemu dziecku zmienia tradycyjne oczekiwania wobec gatunku trenu?
Odpowiedź A: Zamiast opłakiwać wielką osobę publiczną, poeta nadaje wysoką rangę prywatnej stracie.
W antycznej i humanistycznej tradycji wysoki styl żałobny często wiązano z osobami wybitnymi. Kochanowski stosuje go do małej Urszulki: prywatna tragedia zostaje potraktowana jako doświadczenie godne wielkiej poezji. Nie oznacza to odrzucenia samej tradycji, lecz jej twórcze przekształcenie.
Otwarcie Trenu I gromadzi różne nazwy płaczu i żałoby. Jaki efekt przynosi ich nagromadzenie, zanim poeta opowie o Urszulce?
Odpowiedź D: Wywołuje wrażenie, że zwyczajne pojedyncze słowa nie wystarczą do wyrażenia bólu.
Wyliczenie i mnożenie określeń smutku wzmacniają rozmiar emocji. Wypowiadający się jakby przywoływał każdy możliwy język lamentu, ponieważ jedna formuła jest zbyt słaba. To sposób organizacji wypowiedzi, a nie słownikowa klasyfikacja uczuć.
W Trenie II poeta rozważa, co wypadałoby śpiewać małemu dziecku, a co musi pisać po jego śmierci. Jaką sprzeczność odsłania ten układ?
Odpowiedź C: Przeciwstawia naturalny porządek opieki nad dzieckiem konieczności opłakiwania go.
Kołysanka czy inna radosna pieśń odpowiadałaby sytuacji żywego dziecka. Tren staje się bolesnym zastępstwem tego, co powinno nastąpić. Rozumienie tej sprzeczności wyjaśnia związek formy poetyckiej z doświadczeniem odwróconego porządku życia.
W Trenie III poeta mówi do nieobecnej córki, a w Trenie IV zwraca się do uosobionej Śmierci. Co zmienia taka kolejność adresatów?
Odpowiedź D: Pokazuje przechodzenie od tęsknej rozmowy z dzieckiem do szukania winowajcy straty.
Odbiorca wypowiedzi ma znaczenie dla tonu tekstu. Kierując słowa do Urszulki, ojciec próbuje utrzymać bliskość; oskarżając Śmierć, kieruje uczucie ku temu, co zabrało mu córkę. To zmiana sposobu przeżywania tragedii, nie dowód, że dziecko odpowiada poecie.
W Trenie V małą oliwkę ścina osoba pracująca w sadzie. Dlaczego nie należy czytać tego obrazu jedynie jako opowieści o okrutnym ogrodniku?
Odpowiedź C: Ponieważ ważniejszy jest nieodwracalny skutek i kruchość młodego życia niż biografia pracownika sadu.
Porównanie nadaje tragedii obrazową postać: delikatny młody pęd zostaje odcięty od dalszego wzrostu. Próba dopisania sadownikowi motywów lub traktowanie go jak rzeczywistego uczestnika wydarzeń odbiera porównaniu jego symboliczną funkcję.
Dlaczego w Trenie VI wspomnienie śpiewu Urszulki szczególnie mocno odczuwamy jako znak utraty?
Odpowiedź A: Dźwięk zostaje przywołany jako coś, czego nie można już usłyszeć w żywym domu.
Mówiący pamięta domowy głos dziecka; samo wspomnienie wydobywa jego obecną nieobecność. Interpretacja opiera się na różnicy między żywym doświadczeniem słyszenia a pamięcią. Nie mamy podstaw, by z tych wierszy wnioskować o ocalałych dziełach Urszulki.
W Trenach VII i VIII rzeczom oraz przestrzeni powierzono pamięć o dziecku. Które porównanie sposobów przedstawienia straty jest najtrafniejsze?
Odpowiedź C: Tren VII skupia żal w ubrankach, a VIII w kontraście między dawnym gwarem i dzisiejszą ciszą domu.
W obu utworach brak dziecka staje się widoczny przez to, co pozostało po nim. W VII są to drobne przedmioty związane z ciałem i spodziewanym życiem, a w VIII dom oglądany poprzez utracone głosy i ruch. To pokrewne, lecz nieidentyczne sposoby ukazania pustki.
W Trenie VIII ojciec zestawia opis obecnej ciszy z dawnymi słowami i zachowaniami Urszulki. Co wnosi taka zmiana perspektywy czasowej?
Odpowiedź D: Sprawia, że teraźniejsza pustka jest mocniej odczuwana przez kontrast z żywą przeszłością.
Wspomnienie wcześniejszej obecności dziecka nie usuwa bólu, ale wyostrza jego źródło. Zmiana czasu w opisie wywołuje zderzenie dwóch rzeczywistości: domu pełnego rozmów i domu po stracie. Znaczenie wynika z kompozycji, nie z samej liczby wspominanych czynności.
Treny IX i XI pokazują różne etapy zachwiania zaufania do filozofii. Który wniosek najlepiej łączy oba utwory?
Odpowiedź A: Najpierw podważona zostaje skuteczność mądrości wobec cierpienia, później pojawia się ostry kryzys wiary w ochronną moc cnoty.
Tren IX rozlicza ideał mądrego opanowania w sytuacji rzeczywistej straty; Tren XI zaostrza pytanie o sens cnoty wobec niesprawiedliwego losu. Kryzys nie musi oznaczać przemyślanego, ostatecznego odrzucenia wszelkiej etyki. Ważny jest ruch myśli wewnątrz żałoby.
W Trenie X obok siebie występują wyobrażenia dotyczące losu duszy po śmierci zaczerpnięte z różnych tradycji. Co taki zestaw mówi o głosie poety?
Odpowiedź B: Łączy niezgodne propozycje w pytaniach, odsłaniając trudność znalezienia pewnej odpowiedzi.
Pytania Trenu X kierują uwagę w różne strony: ku obrazom antycznym i religijnym. Ich mnogość pokazuje poszukiwanie, a nie uporządkowaną mapę zaświatów. Jednoczesne użycie wyobrażeń nie czyni ich równorzędnymi prawdami głoszonymi przez autora.
W Trenie XI wypowiedzi o cnocie towarzyszy doświadczenie człowieka zranionego stratą. Jaką zasadę interpretacji należy tu zastosować?
Odpowiedź C: Oddzielić gwałtowny głos człowieka cierpiącego od prostego, bezpośredniego programu filozoficznego poety.
Zdanie wypowiedziane w skrajnym bólu nabiera sensu w dramatycznej sytuacji mówiącego i w układzie całego cyklu. Nie należy utożsamiać każdego chwilowego zwątpienia z ponadczasową tezą światopoglądową autora. Kontekst Brutusowy zostaje włączony do osobistego doświadczenia.
W Trenie XII obraz Urszulki jest wyjątkowo pochwalny. Jak zachować ostrożność, wykorzystując ten wiersz jako źródło wiedzy o dziewczynce?
Odpowiedź D: Odróżnić opis ojcowskiej pamięci i idealizację od faktów, które można potwierdzić poza utworem.
Wspomnienie cech dziecka jest zakorzenione w przeżyciu rodzica, ale pisane po stracie, w konwencji pochwały osoby zmarłej. Nie znaczy to, że wszystkie szczegóły są nieprawdziwe: chodzi o świadomość, że perspektywa miłości i żałoby kształtuje portret.
Tren XIII wyraża żal także przez wyobrażenie innego przebiegu życia. Co odróżnia takie rozważanie od relacji o rzeczywistych zdarzeniach?
Odpowiedź D: Budowanie niemożliwego scenariusza pokazuje głębokość bólu, a nie zmianę historii, która się wydarzyła.
Żałobnik wyobraża sobie, jak można byłoby uniknąć tragedii, choć nie jest to już możliwe. Forma niespełnionego życzenia wyraża rozdarcie między miłością do dziecka a bólem po jego śmierci. Nie wolno mylić tego trybu wyobrażenia z faktograficznym opowiadaniem.
W Trenach XIV i XV pojawiają się znane z antyku obrazy cierpienia. Jak różnią się funkcje tych odniesień?
Odpowiedź B: Historia Orfeusza pozwala wypowiedzieć pragnienie odzyskania zmarłej, a obraz Niobe unaocznia ogrom i bezruch żałoby.
W XIV motyw zejścia po ukochaną osobę uruchamia pragnienie przekroczenia granicy śmierci. W XV wizualny obraz Niobe służy wyrażeniu rozpaczy tak silnej, że niemal zamienia człowieka w posąg. Wspólna tradycja mitologiczna nie oznacza jednak identycznej roli obu obrazów.
W Trenie XV poeta zwraca się między innymi do Erato i lutni. Jaka trudność twórcy zostaje przez to wyeksponowana?
Odpowiedź C: Napięcie między potrzebą nadania cierpieniu formy poetyckiej a przeświadczeniem o jego ogromie.
Wezwanie muzy i instrumentu pokazuje, że pisanie nie jest przezroczystym sposobem wypowiedzi. Poeta szuka odpowiedniego tonu dla doświadczenia, które go przerasta. Wysoka tradycja artystyczna pomaga mówić o bólu, ale nie usuwa samego doświadczenia straty.
Jak połączyć konkretne ubranka opisane w Trenie VII z rozważaniami o opanowaniu cierpienia w Trenie XVI?
Odpowiedź A: Tren VII opisuje rzeczywistą stratę, a Tren XVI sprawdza, czy ogólna rada filozoficzna pomaga ją unieść.
Tren VII uobecnia nieodwracalną stratę przez rzeczy związane z dzieckiem. W Trenie XVI poeta poddaje próbie pouczenia o panowaniu nad emocjami. Połączenie obu wierszy pozwala pokazać, że teoria nie mierzy się z abstrakcyjnym przykładem, lecz z konkretnym bólem rodzica. Oba teksty mówią więc o tym samym doświadczeniu na różnych poziomach.
Treny XVII i XVIII zawierają język religijny, ale nie pełnią identycznej funkcji. Które rozróżnienie najlepiej oddaje ich stosunek do cierpienia?
Odpowiedź B: W XVII ważna jest bezradność dotkniętego bólem człowieka, w XVIII zaś prośba o miłosierdzie i uznanie ludzkich ograniczeń.
Tren XVII wyraża osobisty ciężar doświadczenia i bezsilność ludzkich lekarstw. W Trenie XVIII skarga przechodzi w modlitewną prośbę, z pokorą wobec własnych słabości. Ciągłość religijnego słownictwa współistnieje ze zmianą tonu i intencji.
Narrator Trenu XIX opowiada o długiej bezsenności i o śnie, w którym matka przemawia do niego. Co zyskuje utwór dzięki takiemu ujęciu?
Odpowiedź B: Słowa pocieszenia otrzymują ramę szczególnego doświadczenia między pamięcią, marzeniem sennym i refleksją.
Scena snu nadaje wypowiedzi matki ramę literacką. Czytelnik może badać jej funkcję pocieszającą i argumentacyjną bez twierdzenia, że sen dowodzi określonego faktu spoza tekstu. Bezsenność podkreśla, jak silna była wcześniejsza żałoba.
Jak najtrafniej wyjaśnić znaczenie wizji szczęśliwej Urszulki w Trenie XIX, pamiętając o wcześniejszym bólu ojca?
Odpowiedź C: Przynosi możliwość spojrzenia na los dziecka poza ziemskim cierpieniem, nie unieważniając przeżytej żałoby.
W finale matka przekazuje perspektywę, w której dziecko nie podlega już ziemskim zagrożeniom. To ważny element pocieszenia, lecz jego obecność nie oznacza cofnięcia śmierci ani prostego wymazania wcześniejszych trenów. Cykl zachowuje pamięć o bolesnym doświadczeniu.
Która interpretacja najlepiej łączy początkowe wezwanie do wielkiego płaczu z końcową próbą odzyskania równowagi w „Trenach”?
Odpowiedź D: Całość prowadzi od doświadczenia rozpaczy przez spór z własnymi przekonaniami ku ostrożnej możliwości pocieszenia.
W „Trenach” ważna jest kolejność wypowiedzi: obrazy straty, narastanie zwątpienia, skarga do Boga i perspektywa snu. Zakończenie nie kasuje pytań stawianych wcześniej; proponuje inne spojrzenie po ich przeżyciu. Właśnie ta dramaturgia czyni cykl spójnym.
Sprawdź, czy potrafisz uzasadniać interpretację
Wybierz trzy ćwiczenia. Zanim rozwiniesz proponowane rozwiązanie, napisz własne cztery lub pięć zdań. W każdym przykładzie postaraj się połączyć tezę, fragment utworu i wyjaśnienie, a nie tylko opowiedzieć jego treść.
1. Jeden środek, jeden wniosek
Wyjaśnij, dlaczego nagromadzenie słów związanych z płaczem na początku cyklu jest czymś więcej niż popisem stylistycznym.
Zobacz przykładową odpowiedź
Nagromadzenie określeń sprawia wrażenie, że podmiot szuka jak największej liczby sposobów nazwania nieposkromionego cierpienia. Jest to zgodne z sytuacją ojca po śmierci dziecka. Forma przyspieszającej, coraz obfitszej wypowiedzi przekazuje emocje, których nie mieści proste oznajmienie „jestem smutny”. Nazwa zabiegu ma znaczenie dopiero po połączeniu jej z doświadczeniem straty.
2. Dwa adresaty, dwie emocje
Porównaj rolę zwrotu do córki w Trenie III i zwrotu do Śmierci w Trenie IV. Wskaż różnicę tonu.
Zobacz przykładową odpowiedź
W Trenie III bezpośredni zwrot do Urszulki podtrzymuje wyobrażenie bliskości mimo jej nieobecności. W Trenie IV oskarżenie skierowane ku Śmierci wyraża gniew i bezradne poszukiwanie winowajcy. Zmiana odbiorcy wpływa więc na charakter wypowiedzi: tęsknota przechodzi w bunt. Oba teksty pozostają jednak elementami tego samego doświadczenia rodzica.
3. Kryzys nie jest gotową deklaracją
Napisz krótki akapit o tym, dlaczego okrzyk z Trenu XI trzeba interpretować w kontekście żałoby i całego cyklu.
Zobacz przykładową odpowiedź
Tren XI pokazuje człowieka, który pod wpływem utraty córki przestaje wierzyć w obietnicę, że moralna wartość życia zapewnia bezpieczeństwo. Gwałtowny okrzyk należy do emocjonalnej wypowiedzi podmiotu, a nie do spokojnego traktatu etycznego. Gdy zestawimy go z późniejszym zwrotem ku modlitwie i próbą pocieszenia w Trenie XIX, dostrzeżemy przemianę myśli, nie pojedyncze nieodwołalne credo.
4. Wspomnienie nie jest dowodem z przyszłości
Wytłumacz, dlaczego pochwalnego portretu Urszulki z Trenu XII nie można bez zastrzeżeń traktować jako dokumentu biograficznego.
Zobacz przykładową odpowiedź
Tren XII jest świadectwem pamięci kochającego rodzica i literacką pochwałą zmarłego dziecka. Autor podkreśla dobre cechy Urszulki, ponieważ pokazuje jej znaczenie dla rodziny i rozmiar utraty. To nie znaczy, że wszystko wymyślił, ale wymaga oddzielenia twierdzeń obecnych w utworze od faktów potwierdzonych poza nim. W szczególności nie możemy dowodzić jej przyszłej sławy na podstawie ojcowskich nadziei.
5. Jedna tradycja — dwa obrazy
Pokaż, na czym polega różnica funkcji odwołania do Orfeusza i obrazu Niobe w kolejnych trenach.
Zobacz przykładową odpowiedź
Motyw Orfeusza uruchamia wyobrażenie niemożliwej drogi ku zmarłej, dlatego wspiera temat pragnienia odzyskania bliskiej osoby. Niobe ukazuje rozpacz przygniatającą człowieka i prowadzącą niemal do bezruchu. Oba obrazy pochodzą z antyku, ale służą innym wymiarom doświadczenia: poszukiwaniu i skrajnemu cierpieniu. Samo wskazanie mitów nie byłoby jeszcze interpretacją.
6. Argument z dwóch trenów
Zbuduj argument do tezy: „Wiedza nie zawsze chroni człowieka przed cierpieniem”. Połącz Treny IX i XVI.
Zobacz przykładową odpowiedź
Treny IX i XVI pokazują, że wiedza o zasadach opanowania nie gwarantuje ich łatwego zastosowania podczas osobistej tragedii. W pierwszym poeta gorzko rozlicza wyobrażenie o Mądrości, która miała uchronić go przed rozpaczą. W drugim podważa przekonanie, że autorytet filozoficzny oznacza pełną odporność na stratę. Oba utwory nie dyskwalifikują myślenia, lecz ujawniają ograniczenia prostego utożsamienia wiedzy ze spokojem.
7. Od skargi do modlitwy
Wyjaśnij różnicę między sposobem mówienia o cierpieniu w Trenach XVII i XVIII bez uznawania, że ból już minął.
Zobacz przykładową odpowiedź
Tren XVII ujawnia bezsilność człowieka, który odczuwa dotknięcie nieszczęściem i nie znajduje łatwego lekarstwa w samych radach rozumu. Tren XVIII ma wyraźniejszy charakter prośby o miłosierdzie i uznania ludzkiej słabości. To przesunięcie od skargi ku modlitwie nie przekreśla wcześniejszej rozpaczy. Pokazuje raczej zmianę drogi, na której osoba mówiąca poszukuje oparcia.
8. Ostrożne zakończenie rozprawki
Ułóż zakończenie wypowiedzi o tym, czy „Treny” przedstawiają ostateczne zwycięstwo człowieka nad żałobą.
Zobacz przykładową odpowiedź
Cykl nie ukazuje triumfu nad śmiercią ani wymazania pamięci o utraconym dziecku. Finałowa scena snu pozwala zobaczyć możliwość pocieszenia i powrotu do codziennego życia, jednak jej sens wynika z wcześniejszego kryzysu. Dlatego ostrożniej stwierdzić, że Kochanowski przedstawia trudny proces oswajania cierpienia, w którym nowa perspektywa nie usuwa znaczenia przeżytej straty.
Pytania, które pomagają przy samodzielnej analizie
Czy poziom średni oznacza konieczność pamiętania wszystkich wersów?
Nie. Warto znać obrazy i sens najważniejszych fragmentów, ale pytania sprawdzają również umiejętność zestawiania utworów oraz wskazywania funkcji środka stylistycznego. Lepiej umieć wyjaśnić zależność między obrazem a myślą niż mechanicznie powtarzać całe strofy.
Dlaczego jeden tren może przeczyć innemu?
Cykl przedstawia przemianę sposobu odczuwania i myślenia człowieka po stracie. Nie musimy uznawać wszystkich wypowiedzi za jednakowo ostateczne. Zmiana tonu i przekonań jest częścią opowiedzianego w poezji doświadczenia.
Jak odróżnić symbol od rzeczywistego przedmiotu?
Zapytaj, czy dany szczegół ma znaczenie dosłowne i dodatkowo wywołuje szerszą myśl. Ubranka pozostają ubrankami dziecka, ale przywołują nieobecność; oliwka jest natomiast elementem porównania i nie występuje jako rzecz z biografii rodziny.
Czy poeta na pewno odrzucił stoicyzm?
Z trenu IX wynika rozczarowanie oczekiwaniem, że mądrość zapewni odporność na stratę. Nie wynika z tego automatycznie, że autor sformułował kompletną i nieodwołalną negację każdej zasady stoickiej. W interpretacji należy wyjaśnić, co tekst podważa, a czego nie dowodzi.
Co zrobić, gdy w pytaniu pojawia się mit?
Najpierw rozpoznaj obraz, następnie powiąż go z problemem wiersza. Orfeusz pozwala mówić o pragnieniu odzyskania zmarłej, a Niobe pomaga uchwycić rozpacz. Sama znajomość mitologicznego imienia nie odpowiada jeszcze na pytanie o funkcję nawiązania.
Czy sen z Trenu XIX jest dowodem na życie po śmierci?
Utwór przedstawia wizję senną jako literackie źródło pocieszenia. Czytelnik może analizować sens słów matki, nie rozstrzygając faktów religijnych ani biograficznej prawdziwości snu. To oddzielenie poziomu tekstu od twierdzeń o rzeczywistości jest ważne dla rzetelnej interpretacji.
Jak odpowiedzieć na pytanie o zmianę postawy podmiotu?
Wskaż przynajmniej dwa miejsca w cyklu i nazwij kierunek zmiany. Można zestawić gwałtowną skargę z późniejszą modlitwą albo otwarcie lamentu z końcową propozycją pocieszenia. Każdą tezę poprzyj konkretnym obrazem lub sposobem wypowiedzi.
Czy trzeba używać trudnych terminów, aby otrzymać dobrą ocenę?
Termin jest pomocny wtedy, gdy rozumiesz jego zastosowanie. Możesz napisać „apostrofa” lub „konsolacja”, ale dopowiedz, jak działa zwrot do odbiorcy albo na czym polega pocieszenie. Trafny argument jest więcej wart niż lista efektownych pojęć bez wyjaśnienia.
Jak wykorzystać wynik, aby rozumieć więcej?
Nie ucz się samego rozkładu odpowiedzi. Jeżeli popełniłeś błąd, zapisz w dwóch zdaniach, jaka nadinterpretacja lub brak rozróżnienia do niego doprowadziły. Potem wróć do właściwego trenu i sprawdź, jakie słowo lub jaki obraz potwierdza trafny wniosek. Dobrym kolejnym ćwiczeniem jest zestawienie dwóch trenów o innym tonie. Wtedy wykorzystujesz wiedzę o całej kompozycji, zamiast pamiętać osobne ciekawostki.
Pomocne będą motywy i symbole, środki stylistyczne, Tren IX, Tren X, Tren XI, a przy szukaniu szerszego porównania także „Księga Hioba” oraz „Księga Koheleta”. Podając kontekst, wyjaśnij podobieństwo lub różnicę; samo wymienienie drugiego tytułu nie wystarczy.