Słownik literacki · pojęcie
Deesis – definicja, postacie i przykład z „Bogurodzicy”
Poznaj trójpostaciowy motyw wstawiennictwa, jego miejsce w sztuce średniowiecznej i literacki odpowiednik w najstarszych zwrotkach „Bogurodzicy”.
Deesis – definicja bez mylenia z każdą modlitwą
Deesis (z gr. „prośba”, „błaganie”) to znany ze sztuki chrześcijańskiej motyw ukazujący Chrystusa w centrum, a po jego bokach Maryję i Jana Chrzciciela, którzy zwracają się do niego jako orędownicy ludzi. Nazwa odnosi się przede wszystkim do przedstawienia ikonograficznego, ale jego sens można rozpoznawać również w literaturze, szczególnie w „Bogurodzicy”.
Nie każda modlitwa maryjna realizuje Deesis. O tym motywie mówimy wtedy, gdy istotne jest wstawiennictwo Maryi i Jana Chrzciciela wobec Chrystusa. Przypadkowe wymienienie tych postaci w utworze nie wystarczy. W szkolnej analizie należy ustalić ich role i kierunek prośby.
Kto występuje w układzie Deesis?
- Chrystus – zajmuje centralne miejsce, jest adresatem wstawiennictwa i źródłem łaski.
- Maryja – jako Matka Boża występuje w roli orędowniczki ludzi.
- Jan Chrzciciel – jest drugim orędownikiem; nie należy mylić go z Janem Ewangelistą.
W malarstwie bizantyjskim i średniowiecznych ikonach osoby te często przedstawiano w ustalonym układzie. W różnych dziełach mogą występować dodatkowe postacie, ale klasyczny rdzeń tworzy wskazana trójka. Chrystus bywa ukazywany jako Pantokrator, czyli Władca Wszechświata. Nie jest to jednak dodatkowy uczestnik sceny, lecz określenie sposobu przedstawienia Chrystusa.
Jak Deesis działa w „Bogurodzicy”?
Dla porównania przeczytaj omówienie motywu modlitwy i motywu wiary. Wstawiennictwo Maryi i Jana Chrzciciela w „Bogurodzicy” to szczególny układ próśb; nie każda religijna wypowiedź ma charakter Deesis.
W pierwszej zwrotce „Bogurodzicy” wierni zwracają się do Maryi. W drugiej pojawia się prośba skierowana do Chrystusa i przywołanie Jana Chrzciciela. W obu przypadkach chodzi o uzyskanie łaski. Relacje między postaciami odpowiadają idei wstawiennictwa znanej z ikonografii Deesis.
Istnieje tu ważna różnica między sztukami. Pieśń nie jest dosłownym opisem namalowanej ikony: nie podaje ustawienia postaci po lewej i prawej stronie tronu. Pokazuje natomiast analogiczny porządek modlitewny. Przenosimy więc pojęcie ze sztuki do literatury na podstawie funkcji Maryi i Jana Chrzciciela, nie na podstawie podobieństwa kompozycji przestrzennej.
W interpretacji najstarszych zwrotek warto odróżnić adresata ludzkiej prośby od ostatecznego źródła łaski. Otrzymujemy wspólnotę modlących się, orędowników oraz Chrystusa. Ten porządek pomaga zrozumieć religijny sens pieśni. Pozostałe zagadnienia, jak archaizmy i historia wykonania, omawia pełne opracowanie utworu.
Deesis a motyw matki i teocentryzm
Deesis łączy się z motywem matki, ponieważ Maryja występuje jako Matka Boga, ale sama relacja macierzyńska nie wyczerpuje znaczenia wstawiennictwa. W „Bogurodzicy” Maryja jest adresatką prośby wspólnoty; jej szczególna pozycja ma sens religijny, a nie wyłącznie rodzinny.
Z kolei teocentryzm to szerszy światopogląd skupiony na Bogu jako centrum wartości i ostatecznym celu ludzkiego życia. Deesis przedstawia jedną z możliwości zwrócenia się do Chrystusa za pośrednictwem świętych postaci. Jedno pojęcie opisuje sposób przedstawienia modlitwy, drugie – hierarchię znaczeń w kulturze.
Deesis i Stabat Mater – dwa różne obrazy Maryi
W „Lamencie świętokrzyskim” Maryja stoi pod krzyżem i skarży się na cierpienie Syna. Jest to sytuacja charakterystyczna dla tradycji Stabat Mater dolorosa, czyli obrazu Matki Bolesnej. Nie należy automatycznie rozpoznawać Deesis tylko dlatego, że w utworze występują Maryja i Chrystus.
W Deesis Maryja i Jan Chrzciciel wstawiają się za ludźmi; w „Lamencie” to sama Maryja przemawia jako zrozpaczona matka. Odbiorca ma współodczuwać jej ból. W porównaniu z „Bogurodzicą” dostrzegamy dwa różne ujęcia postaci: uroczyste orędownictwo oraz osobistą skargę.
Jak rozpoznać Deesis na obrazie i w tekście?
Na obrazie szukaj Chrystusa przedstawionego centralnie oraz Maryi i Jana Chrzciciela zwróconych ku niemu. Sprawdź ich gesty i relację do postaci centralnej. W tekście zamiast położenia postaci analizuj kierunek modlitwy: kto zwraca się do kogo i o czyje wstawiennictwo prosi.
- Ustal, czy występują Chrystus, Maryja i Jan Chrzciciel.
- Sprawdź, czy Maryja i Jan pełnią funkcję pośredników wobec Chrystusa.
- Wyjaśnij, o co proszą ludzie i jaka jest rola Chrystusa.
- Zaznacz, czy analizujesz dosłowną kompozycję plastyczną, czy literacki odpowiednik motywu.
Ta procedura zapobiega najczęstszemu błędowi: uznaniu dowolnego wyobrażenia Maryi za Deesis. Aby użyć terminu w rozprawce, trzeba pokazać relację wstawienniczą.
Przykład odpowiedzi do zadania szkolnego
Polecenie: „Wyjaśnij obecność motywu Deesis w «Bogurodzicy»”. Możesz odpowiedzieć tak: „W pieśni wspólnota wiernych zwraca się do Maryi, a następnie do Chrystusa, przywołując Jana Chrzciciela. Maryja i Jan pełnią funkcję orędowników, dlatego układ modlitwy przypomina ideę Deesis znaną ze sztuki chrześcijańskiej”.
To nie jest opis konkretnej ikony; odpowiedź nie musi wskazywać, kto stoi po prawej stronie obrazu. Zwraca uwagę na osoby i ich role, a następnie wyjaśnia, dlaczego właśnie z tego powodu możemy mówić o Deesis.
Najczęstsze błędy w odpowiedziach
- „Deesis to Matka Boża pod krzyżem” – nie, ten typ przedstawienia wiąże się z tradycją Stabat Mater.
- „Jan w Deesis to Jan Ewangelista” – w klasycznym układzie występuje Jan Chrzciciel.
- „Deesis znaczy, że Maryja jest boginią” – nie, Maryja pełni funkcję orędowniczki.
- „«Bogurodzica» opisuje, gdzie dokładnie stoją postacie na ikonie” – tekst odwołuje się do sensu wstawiennictwa, nie daje opisu obrazu.
W rozpoznawaniu formy modlitwy pomaga również pojęcie apostrofy, czyli bezpośredniego zwrotu do adresata. Apostrofa może wystąpić w Deesis, ale jej obecność nie dowodzi jeszcze, że cały tekst realizuje ten motyw.
Co trzeba wiedzieć o pochodzeniu pojęcia i jego użyciu?
Deesis jest terminem zakorzenionym w tradycji sztuki chrześcijańskiego Wschodu. Klasyczne przedstawienia należą do ikonografii, czyli sposobu ukazywania religijnych postaci, wydarzeń i symboli. W nauczaniu literatury przywołuje się Deesis dlatego, że układ wstawienniczy umożliwia wyjaśnienie relacji między osobami wskazanymi w „Bogurodzicy”.
Nie ma potrzeby udowadniać, że autor pieśni oglądał konkretną zachowaną ikonę – brak podstaw do tak szczegółowego twierdzenia. Wystarczy rozpoznać obecność wspólnego wzorca religijnego w różnych dziedzinach kultury. Dzięki temu można sensownie wykorzystać termin na lekcji polskiego, na analizie obrazu i w zadaniu porównawczym.
Gdy w poleceniu znajduje się reprodukcja ikony, zacznij od opisu widocznych postaci i ich gestów. Kiedy natomiast pracujesz z samym tekstem pieśni, zidentyfikuj adresatów i pośredników modlitwy. Metoda zależy od rodzaju źródła – obraz wymaga obserwacji kompozycji, a utwór słowny analizy wypowiedzi.
Ćwiczenie: sprawdź, czy rozumiesz motyw
- Wymień trzy najważniejsze postacie Deesis i określ ich role.
- Wyjaśnij w dwóch zdaniach, dlaczego w „Bogurodzicy” mówi się o literackim odpowiedniku Deesis.
- Uzasadnij, dlaczego „Lament świętokrzyski” nie jest przykładem tego samego układu wstawienniczego.
Dobra odpowiedź odróżnia scenę plastyczną od wypowiedzi literackiej. Jeśli piszesz tylko, że w dwóch utworach występuje Maryja, nie wykazałeś jeszcze znaczenia Deesis.
Źródła i dalsza lektura
Objaśnienia motywu porównano z materiałami ZPE o „Bogurodzicy” oraz ZPE o kulcie maryjnym i Deesis. Interpretację i przykłady sformułowano samodzielnie na potrzeby uczniów Lektum.
Powiązane hasła: motyw religijny, teocentryzm, średniowiecze.