Przejdź do treści
Lektum
♡ Moja biblioteczka

Quiz · poziom średni

Janko Muzykant – quiz średni

12 pytań o wydarzenia, zachowania bohaterów i sens zakończenia noweli Henryka Sienkiewicza. Quiz dla uczniów klas VII–VIII: wybierz jedną odpowiedź, sprawdź wynik i przeczytaj wyjaśnienia.

Sprawdź się – 12 pytań

Wybierz jedną odpowiedź w każdym pytaniu. Po kliknięciu „Sprawdź odpowiedzi” zobaczysz wynik i uzasadnienia. Nie musisz czytać opracowania przed rozwiązaniem quizu.

1. Dlaczego kobiety zgromadzone przy matce Janka chrzczą go jeszcze przed przyjazdem księdza?

2. Dlaczego Janko wraca z lasu bez jagód, choć miał je zbierać?

3. Co sprawia, że karbowy karze Janka podczas rozrzucania nawozu?

4. Jak łączą się wizyty Janka pod karczmą z wykonaniem przez niego własnych skrzypek?

5. Co przede wszystkim skłania Janka do wejścia nocą do dworskiego kredensu, czyli pomieszczenia, w którym wiszą skrzypce?

6. Jak narrator przedstawia dźwięk, który rozlega się w ciemnym kredensie?

7. Dlaczego wójt i ławnicy nie wysyłają Janka do więzienia, lecz każą go wychłostać?

8. Która kolejność wydarzeń związanych z dworem jest zgodna z nowelą?

9. Jak zmienia się reakcja Janka podczas chłosty wymierzanej przez Stacha?

10. Jak matka reaguje, gdy umierający Janko pyta, czy Bóg da mu w niebie prawdziwe skrzypce?

11. Jakie dźwięki dochodzą do Janka przez okno, gdy leży przed śmiercią na tapczanie?

12. Co chwali panna, która po śmierci Janka wraca z Włoch do dworu?

Klucz odpowiedzi z wyjaśnieniami

Najpierw rozwiąż quiz. Potem możesz rozwinąć pełny klucz i wrócić do pytań, które sprawiły trudność.

Pokaż odpowiedzi i uzasadnienia do 12 pytań
  1. D. Boją się, że słabe dziecko nie doczeka księdza.

    Noworodek jest bardzo słaby. Kobiety obawiają się, że umrze, zanim ksiądz przyjedzie. Wkrótce ksiądz rzeczywiście przybywa, ale nie zmienia to przyczyny ich wcześniejszej decyzji.

  2. B. Woli słuchać odgłosów lasu niż zbierać jagody.

    Chłopiec słyszy muzykę niemal wszędzie, także w lesie. Tak bardzo pochłaniają go dźwięki przyrody, że nie wykonuje zadania. Tekst nie opisuje rzeczywistego spotkania Janka z wilkiem.

  3. A. Janko zatrzymuje się, żeby posłuchać wiatru w widłach.

    Karbowy widzi chłopca stojącego z widłami i zasłuchanego w wiatr. Janko odbiera zwykły dźwięk jak muzykę, lecz dorosły traktuje jego zachowanie jako zaniedbanie pracy.

  4. A. Słyszana muzyka budzi w nim pragnienie, aby samemu grać na skrzypcach.

    Janko zachwyca się brzmieniem skrzypiec słyszanych przy karczmie. Ponieważ nie ma własnego instrumentu, robi skrzypki z gonta i końskiego włosia. Ich dźwięk jest znacznie słabszy od muzyki, której słuchał.

  5. C. Pragnienie obejrzenia z bliska prawdziwych skrzypiec.

    Janko od dawna podziwia skrzypce należące do dworskiego lokaja. Bardzo chce je obejrzeć i choć raz potrzymać. Narrator pokazuje jego fascynację, ale nie opisuje zaplanowanej sprzedaży ani chęci zarobku.

  6. C. Jako odgłos przypominający nieostrożne dotknięcie strun.

    W tekście pojawia się cichy, żałosny dźwięk porównany do przypadkowego dotknięcia strun. Narrator nie stwierdza wprost, kto ich dotknął; dlatego nie należy twierdzić, że Janko zagrał całą melodię.

  7. B. Sądzą, że małemu i słabemu dziecku wystarczy kara rózgą.

    Wójt i ławnicy widzą, jak mały i słaby jest Janko. Uznają karę rózgą za wystarczającą i nie kierują go do więzienia. Nowela pokazuje tragiczne skutki tej decyzji: chłopiec umiera po pobiciu.

  8. D. Wejście do kredensu → sąd u wójta → chłosta → powrót do domu.

    Najpierw Janko zostaje odkryty nocą w dworskim kredensie. Następnego dnia staje przed wójtem i ławnikami. Stach wymierza mu chłostę, a potem matka zabiera chłopca do domu.

  9. B. Woła matkę, ale z każdym uderzeniem coraz ciszej.

    W czasie bicia Janko przywołuje matkę, ale z każdym kolejnym uderzeniem woła coraz słabiej, aż milknie. Ten opis podkreśla bezbronność i ciężki stan chłopca.

  10. A. Zapewnia go, że tak, ale potem sama wybucha rozpaczą.

    Matka odpowiada synowi twierdząco, próbując go pocieszyć. Chwilę później rozpacz odbiera jej możliwość dalszego mówienia. Nie obiecuje mu rzeczywistego zakupu skrzypiec.

  11. D. Śpiew dziewcząt oraz granie fujarek znad strugi.

    Narrator wspomina dziewczęta śpiewające po powrocie od siana oraz dźwięk fujarek dochodzący od strugi. Janko słucha tych odgłosów w ostatnich chwilach życia.

  12. C. Wyszukiwanie i wspieranie artystycznych talentów we Włoszech.

    Panna mówi z podziwem o wyszukiwaniu talentów i wspieraniu ich we Włoszech. Sienkiewicz zestawia jej słowa z losem Janka, którego niezwykłej wrażliwości na muzykę nie doceniono w jego własnym otoczeniu.

Janko Muzykant – powtórka po quizie średnim

Ten materiał służy do sprawdzenia, dlaczego w noweli wydarzyło się coś ważnego, a nie tylko do zapamiętania kolejnych scen. W quizie średnim potrzebujesz dwóch umiejętności: uważnego czytania i łączenia szczegółów z wnioskami. Przykładowo, łatwo zauważyć, że Janko kocha muzykę. Trudniej wyjaśnić, w jaki sposób Sienkiewicz pokazuje tę miłość poprzez opisy lasu, pracy, karczmy i ostatnich chwil dziecka. Warto też odróżniać to, co narrator mówi wprost, od tego, co czytelnik może ostrożnie wywnioskować. Poniższe objaśnienia są ułożone tak, aby pomóc Ci wrócić do trudniejszych pytań bez uczenia się całej odpowiedzi na pamięć.

1. Dlaczego początek noweli jest ważniejszy, niż się wydaje?

Opowieść zaczyna się od narodzin wyjątkowo słabego dziecka. Kobiety obecne przy matce obawiają się, że noworodek może nie doczekać przyjazdu księdza, dlatego jedna z nich udziela mu chrztu. Wkrótce ksiądz przyjeżdża, a matka i chłopiec przeżywają pierwsze niebezpieczeństwo. Jest to ważne dla dalszego przebiegu historii: czytelnik od początku wie, że Janko ma delikatny organizm, często choruje i z trudem radzi sobie z codziennością. Nie można więc traktować go jak silnego dorosłego, który bez większych konsekwencji zniesie ciężką karę.

W pytaniu o przyczynę chrztu trzeba zwrócić uwagę na kolejność. Najpierw pojawia się obawa o życie dziecka, później odbywa się obrzęd, a dopiero potem przyjeżdża duchowny. To nie jest dowolny szczegół obyczajowy. Początek przygotowuje czytelnika do późniejszego dramatu i sprawia, że kara wymierzona Jankowi wydaje się jeszcze bardziej bezduszna. W odpowiedzi szkolnej nie trzeba dopowiadać, że wszyscy obecni przewidywali jego przyszłość. Wystarczy wskazać konkretną obawę o noworodka i jej wpływ na decyzję kobiet.

2. Słyszenie muzyki a niewykonywanie poleceń

Janko nie potrafi oddzielić tego, co powinien zrobić, od dźwięków, które go zachwycają. W lesie ma zbierać jagody, ale wraca z pustymi rękami, bo wsłuchuje się w to, co dzieje się wokół niego. Podczas pracy przy rozrzucaniu nawozu zatrzymuje się, gdy słyszy wiatr w drewnianych widłach. Dla chłopca nie są to przypadkowe szmery: jego wyobraźnia przekształca je w muzykę. Dorośli widzą przede wszystkim niewykonane zadanie i reagują gniewem. Narrator pozwala czytelnikowi dostrzec także to, czego oni nie rozumieją: niezwykłą wrażliwość dziecka.

To dobry przykład różnicy między faktem a interpretacją. Faktem jest, że Janko nie przynosi jagód i zatrzymuje się podczas pracy. Interpretacją, opartą na wielu fragmentach, jest stwierdzenie, że jego miłość do muzyki pochłania całą uwagę. Nie należy natomiast pisać, że chłopiec świadomie próbuje zrobić na złość matce albo karbowemu. Tekst nie daje podstaw do takiego przypuszczenia. Jeżeli pytanie zaczyna się od „dlaczego”, zawsze spróbuj znaleźć wydarzenie i wyjaśnić motywację bohatera na podstawie tego, co naprawdę opisano.

3. Karczma i własne skrzypki – dwie części jednego marzenia

Pod karczmą Janko słucha muzykantów. Nie bierze udziału w zabawie, nie zarabia na graniu i nie dostaje lekcji muzyki. Zostaje na zewnątrz, ponieważ zależy mu na samym brzmieniu instrumentów. Słuchanie prawdziwych skrzypiec budzi w nim pragnienie, aby móc samemu wydobywać podobne dźwięki. W końcu robi własny instrument z gonta, czyli kawałka drewna używanego między innymi do krycia dachów, i z końskiego włosia. Próba świadczy o pomysłowości i uporze chłopca, nawet jeśli nie prowadzi do stworzenia dobrze brzmiących skrzypiec.

Różnica między skrzypcami z karczmy a tymi wykonanymi przez Janka ma znaczenie. W karczmie chłopiec słyszy instrumenty, których dźwięk go zachwyca. Jego własne skrzypki brzęczą bardzo cicho i nie potrafią naśladować tej muzyki. To nie dowód braku zdolności Janka. Przeciwnie: pokazuje, jak wiele chciałby osiągnąć i jak niewiele ma środków, żeby rozwijać zainteresowanie. W zadaniu szkolnym warto nazwać tę sytuację nierównością szans, ale dobrze od razu odwołać się do konkretu: chłopiec nie ma dostępu ani do porządnego instrumentu, ani do nauczyciela.

4. Dworski kredens to pomieszczenie, nie mebel

W języku współczesnym słowo „kredens” najczęściej oznacza szafkę na naczynia. W noweli jest to pomieszczenie we dworze, w którym znajdują się skrzypce lokaja. Ten szczegół potrafi utrudnić rozumienie sceny: ktoś, kto wyobraża sobie szafę, nie może pojąć, jak Janko miałby wejść do środka i skryć się w ciemności. Pamiętaj więc o dawnym znaczeniu tego słowa. Instrument wisi na ścianie, a chłopiec wcześniej wielokrotnie podpełza w pobliże otwartych drzwi, by go oglądać.

W nocnej scenie Sienkiewicz podkreśla nie tylko pragnienie posiadania skrzypiec, lecz także lęk. Janko patrzy na instrument oświetlony księżycem. Odgłosy przyrody wydają mu się zachęcać lub ostrzegać przed wejściem. Nie są to rzeczywiście mówiące do niego zwierzęta, lecz sposób przedstawienia jego przeżyć. Wreszcie chłopiec wchodzi do pomieszczenia. Możemy powiedzieć, że pragnienie obejrzenia skrzypiec okazało się silniejsze od strachu. Nie mamy jednak podstaw do przypisywania mu dokładnie zaplanowanej kradzieży czy chęci sprzedaży instrumentu.

5. Dlaczego dźwięk strun trzeba opisać ostrożnie?

W ciemnym kredensie narrator wspomina krótki dźwięk podobny do tego, jaki powstałby przy nieostrożnym dotknięciu strun. Chwilę później ktoś pyta, kto tam jest, zapala zapałkę, a następnie rozlegają się hałasy i płacz. Łatwo w takim miejscu uzupełnić historię własnym wyobrażeniem i napisać: „Janko grał na skrzypcach, aż go przyłapano”. To jednak więcej, niż mówi tekst. Widzimy fascynację chłopca, a potem słyszymy pojedynczy odgłos. Opowieść nie przedstawia pełnego koncertu ani nie opisuje wprost dłoni dotykającej strun.

To ćwiczenie przydaje się także poza tą lekturą. Przy odpowiedziach na pytania warto sprawdzić, czy proponowany wariant nie zamienia przypuszczenia w pewnik. Zwroty „jakby”, „wydawało się”, „przypominało” często oznaczają porównanie, wrażenie lub niepewność. Dobrze skonstruowana odpowiedź powinna tę ostrożność zachować. Dzięki temu uczeń nie jest karany za uważne czytanie i rozróżnianie opisu od interpretacji.

6. Wójt, ławnicy i Stach – kto za co odpowiada?

Po wydarzeniach we dworze Janko zostaje postawiony przed wójtem i ławnikami. Wójt jest miejscowym urzędnikiem, a ławnicy uczestniczą w rozpatrywaniu jego sprawy. Ci ludzie widzą słabe, przestraszone dziecko i nie chcą wysyłać go do więzienia. Uznają jednak, że chłosta rózgą będzie właściwą karą. Wykonanie polecenia powierzają Stachowi, który pełni funkcję stójki, czyli człowieka pilnującego porządku. Ważne jest odróżnienie osób wydających decyzję od człowieka, który stosuje przemoc.

W pytaniu o tę scenę nie wystarczy odpowiedzieć, że ukarano Janka „dla jego dobra”. Nie taki wniosek płynie z całej noweli. Wójt i ławnicy sądzą, że uderzenia rózgą wystarczą małemu dziecku zamiast więzienia, ale czytelnik zna fatalny skutek tej decyzji. Sienkiewicz pokazuje przepaść między wyobrażeniem dorosłych o karze a bezbronnością chłopca. Jeżeli zadanie wymaga oceny zachowania dorosłych, można odwołać się do dwóch przesłanek: złego stanu zdrowia Janka oraz skutków pobicia, po którym chłopiec nie wraca już do zdrowia.

7. Następstwo wydarzeń – nie pomyl przyczyny ze skutkiem

Ułóż sobie historię w czterech etapach. Najpierw Janko wchodzi nocą do dworskiego kredensu i zostaje odkryty. Następnego dnia staje przed wójtem i ławnikami. Potem Stach zabiera go do stodoły i wymierza mu karę. Na końcu matka przynosi chłopca do domu; dziecko nie jest już w stanie samodzielnie wrócić. To uporządkowanie nie jest tylko pamięciowym ćwiczeniem. Pozwala zrozumieć, że kara została wymierzona po decyzji podjętej u wójta, a ciężki stan Janka nastąpił po pobiciu.

Przy pytaniach o chronologię nie spiesz się z wyborem odpowiedzi. Najpierw nazwij wydarzenie, które musi być pierwsze, następnie szukaj tego, które wynika z wcześniejszego. Niekiedy w czterech wariantach pojawiają się te same wyrazy, różniące się tylko kolejnością. Wtedy długość zdań niczego nie podpowiada; liczy się pamięć o przebiegu sceny. Warto też pamiętać, że mieszkańcy dworu powracają z zagranicy dopiero po śmierci Janka, więc nie uczestniczą w nocnym odkryciu chłopca.

8. Wołanie matki i ostatnia rozmowa

Podczas chłosty Janko woła matkę. Z każdym kolejnym uderzeniem robi to coraz ciszej, aż przestaje się odzywać. Ten szczegół podkreśla narastającą słabość dziecka. Nie chodzi o odwagę, bunt ani próbę postawienia warunków Stachowi. Chłopiec szuka pomocy najbliższej osoby, lecz nikt nie powstrzymuje okrucieństwa na czas. Po powrocie do domu jego stan się pogarsza. Gdy umiera, nadal wsłuchuje się w muzykę wsi – śpiew dziewcząt i odgłos fujarek dochodzący znad strugi.

W ostatniej rozmowie Janko pyta matkę o prawdziwe skrzypce w niebie. Ona odpowiada, że je dostanie, ale chwilę później wybucha płaczem. Nie traktuj tej odpowiedzi jak zapowiedzi zakupu instrumentu albo obietnicy nauki muzyki. To próba pocieszenia umierającego syna. Przywołanie skrzypiec nadaje scenie szczególną wymowę: także w ostatniej chwili myśli Janka krążą wokół muzyki. Czytelnik dostrzega, że jego marzenie pozostawało niespełnione przez całe życie.

9. Głosy natury pojawiają się na początku i na końcu

Na początku Janko słyszy muzykę w lesie, na polu, przy domu i nad strugą. Jest tak skupiony na tych dźwiękach, że przeszkadzają mu one w pracy. Pod koniec odgłosy wsi powracają, gdy chłopiec leży na tapczanie. Dziewczęta śpiewają, a od strugi dobiega gra na fujarkach. To podobieństwo nie jest przypadkowym powtórzeniem tła. Pokazuje, że wrażliwość na muzykę pozostała w Janku do samego końca, mimo głodu, kar i cierpienia.

Podczas pisania odpowiedzi o kompozycji można wskazać motyw powracający: muzyka otacza chłopca zarówno podczas codziennego życia, jak i w chwili śmierci. Nie trzeba twierdzić, że odgłosy te są nadprzyrodzone. Ich opis jest poetycki, ale źródła pozostają zwyczajne: wiatr, ptaki, śpiew i proste instrumenty. Warto także odróżnić źródło dźwięku od znaczenia, jakie ma ono dla Janka. Dla innych mieszkańców wsi są to codzienne odgłosy, a dla chłopca – coś wyjątkowo pięknego.

10. Zakończenie z Włochami – gdzie tkwi kontrast?

Po śmierci Janka do dworu wracają jego właściciele wraz z panną i jej towarzyszem. Rozmowa dotyczy Włoch, piękna tego kraju oraz radości z odnajdywania i wspierania talentów artystycznych. Panna nie mówi wtedy o Janku. Sienkiewicz umieszcza jednak jej wypowiedź bezpośrednio po opowieści o śmierci niezwykle uzdolnionego muzycznie dziecka. Dzięki temu czytelnik sam dostrzega kontrast: ludzie zachwycają się pomocą dla artystów daleko stąd, podczas gdy w ich otoczeniu talent biednego chłopca pozostał niezauważony i zniszczony.

To zakończenie można nazwać ironicznym, ponieważ słowa o wspieraniu talentów brzmią w zestawieniu z losem Janka szczególnie boleśnie. Nie wynika z tego jednak, że panna znała chłopca i świadomie odmówiła mu pomocy. Nie trzeba dopowiadać jej planów ani zamiarów. Wystarczy zauważyć układ scen: po śmierci dziecka następuje rozmowa ludzi, dla których odkrywanie artystów jest godne podziwu. Tak powstaje krytyka świata, w którym wielkie idee nie przekładają się na uważność wobec najbliższych i najsłabszych.

11. Co w tej noweli może być tematem krótkiej wypowiedzi?

Jeżeli nauczyciel poprosi o opis postaci, napisz najpierw o sytuacji Janka: bieda, słabe zdrowie, ciężka praca, brak dostępu do nauki gry. Następnie pokaż jego wyjątkową cechę: nieustanną potrzebę słuchania i tworzenia muzyki. Na końcu podaj przykład, który łączy oba obszary, na przykład własnoręczne wykonanie skrzypek. Takie trzy kroki są znacznie lepsze niż lista przymiotników „biedny, smutny, zdolny”. Każda cecha powinna mieć oparcie w scenie opisanej przez narratora.

Jeżeli temat dotyczy niesprawiedliwości, przywołaj reakcje dorosłych na muzyczną pasję chłopca i decyzję o chłoście. Jeżeli dotyczy marzeń, opisz słuchanie skrzypiec, zrobienie własnego instrumentu i ostatnie pytanie skierowane do matki. Jeśli masz wyjaśnić wymowę zakończenia, połącz los Janka z wypowiedzią panny o wspieraniu talentów. Taki sposób budowania odpowiedzi zapobiega streszczaniu całej noweli wtedy, gdy pytanie wymaga tylko jednego, dobrze uzasadnionego wniosku.

12. Cztery pułapki, których warto unikać

Pierwsza: mylenie karczmy z dworem. Pod karczmą chłopiec słucha muzyki, a we dworze pragnie obejrzeć skrzypce lokaja. Druga: traktowanie własnoręcznie wykonanych skrzypek jak profesjonalnego instrumentu. Janko robi je z prostych materiałów i nie osiąga brzmienia, o jakim marzy. Trzecia: dopowiadanie, że w kredensie zagrał pełną melodię. Opisano pojedynczy dźwięk porównany do dotknięcia strun. Czwarta: stwierdzenie, że ludzie wracający z Włoch poznali los Janka i postanowili mu pomóc. W utworze nie ma takiego wydarzenia.

Wszystkie cztery pułapki mają wspólną przyczynę: przechodzenie od prawdziwego szczegółu do dodatkowej historii, której autor nie napisał. Warto czasem odtworzyć scenę własnymi słowami, a potem sprawdzić ją w tekście. Pamięć może pomylić kolejność lub przypisać właściwe działanie niewłaściwej osobie. Uważne czytanie pozwala tego uniknąć, szczególnie na średnim poziomie quizu, gdzie odpowiedzi bywają podobne i wymagają precyzji.

13. Minićwiczenie: odpowiedz bez podglądania klucza

Spróbuj w dwóch zdaniach wyjaśnić, dlaczego Janko miał tak wielką trudność z wykonywaniem codziennych poleceń. W następnym przykładzie połącz trzy informacje: własne skrzypki chłopca, prawdziwy instrument lokaja i nocne wejście do kredensu. Potem opisz różnicę między intencją wójta i ławników a skutkiem ich decyzji. Na końcu zastanów się, dlaczego wypowiedź panny o talentach znajduje się właśnie po śmierci Janka. Jeżeli potrafisz uzasadnić te kwestie wydarzeniami z noweli, rozumiesz więcej niż samą fabułę.

Po wykonaniu tego krótkiego ćwiczenia możesz ponownie uruchomić quiz i sprawdzić, czy nie sugerujesz się długością odpowiedzi lub pojedynczym znajomym wyrazem. Wybieraj wariant, który odpowiada całemu pytaniu. Pamiętaj, że w literaturze podanie trafnego przykładu często ma większą wartość niż użycie trudnego określenia. Najlepsza odpowiedź jest jasna, rzeczowa i możliwa do obrony na podstawie tekstu.

Co powtórzyć po tym quizie?

Jeśli trudne były pytania o kolejność wydarzeń, wróć do opracowania „Janka Muzykanta” i prześledź przebieg sceny we dworze. Jeżeli myliły Ci się osoby lub przedmioty, skorzystaj z fiszek do „Janka Muzykanta”. Możesz też rozwiązać quiz łatwy, aby utrwalić fakty, albo przejść do quizu trudnego, gdy dobrze radzisz sobie z wyciąganiem wniosków.

Pełny tekst noweli warto czytać z uwagą na sformułowania narratora, zwłaszcza tam, gdzie używa porównań i opisuje uczucia chłopca. Dzięki temu kolejne odpowiedzi będą opierały się na lekturze, a nie tylko na znajomości popularnego streszczenia.