Przejdź do treści
Lektum
♡ Moja biblioteczka

Słownik literacki · sposób przedstawiania świata

Oniryzm

Co znaczy, że świat utworu przypomina sen? Poznaj cechy oniryzmu, naucz się je rozpoznawać i zobacz, jak działają w „Sklepach cynamonowych”, „Weselu”, „Dziadach cz. III” i „Zbrodni i karze”.

Dla uczniów liceum i technikum · interpretacja i przygotowanie do matury

Oniryzm – definicja i najprostsze wyjaśnienie

Oniryzm to sposób ukazywania świata w literaturze i sztuce, który naśladuje doświadczenie snu: jego nieoczekiwane skojarzenia, zmienność miejsc, przenikanie obrazów i swobodny stosunek do zwykłej logiki. Słowo pochodzi od greckiego óneiros, czyli „sen”. O konwencji onirycznej mówimy wtedy, gdy ta senna logika wpływa na przedstawienie zdarzeń, postaci albo przestrzeni.

Wyobraź sobie, że idziesz znajomą ulicą. W jednej chwili prowadzi ona do dawnej szkoły, za chwilę zamienia się w korytarz twojego domu, a osoba spotkana przed chwilą jest jednocześnie kimś z dzieciństwa. We śnie takie zmiany nie muszą dziwić śniącego. W utworze onirycznym podobną swobodę może zyskać cała rzeczywistość.

Ważne rozróżnienie: nie każda scena, w której ktoś śpi, jest przykładem rozbudowanej poetyki onirycznej. I odwrotnie — tekst może być oniryczny, choć narrator nie mówi, że zasnął. Liczy się sposób kształtowania obrazu świata, a nie sama obecność łóżka, nocy czy słowa „sen”.

W odpowiedzi szkolnej można zapamiętać jedno zdanie: oniryzm polega na przedstawianiu rzeczywistości zgodnie z logiką snu, aby odsłaniać emocje, pragnienia, lęki lub ukryte znaczenia świata.

Jak działa senna logika w literaturze?

W opowieści realistycznej zazwyczaj wiadomo, skąd bohater wychodzi, dokąd zmierza i dlaczego wydarzenie następuje po poprzednim. W utworze utrzymanym w konwencji onirycznej te więzi mogą słabnąć. Jedna myśl przywołuje obraz, obraz staje się miejscem, a miejsce budzi wspomnienie. Zamiast prostej drogi od przyczyny do skutku dostajemy ciąg skojarzeń.

Nie oznacza to, że autor pisze przypadkowo. To, co z punktu widzenia codzienności jest niemożliwe, może mieć wyraźny sens emocjonalny. Pokój rosnący bez końca może wyrażać zagubienie; ciemny korytarz — lęk przed nieznanym; nieosiągalny sklep — tęsknotę za cudownością. Senna nielogiczność bywa narzędziem znaczenia, a nie jego brakiem.

Oniryzm wpływa również na czytelnika. Przestajemy oczekiwać wyłącznie informacji o tym, „co naprawdę się wydarzyło”. Zaczynamy pytać, czy obraz przedstawia wspomnienie, wyobrażenie, marzenie, strach, symbol czy celowo nierozstrzygniętą mieszaninę tych doświadczeń.

Dla porównania przyjrzyj się motywowi snu w literaturze. Dosłowny sen bohatera i oniryczny sposób opowiadania mogą się łączyć, lecz nie oznaczają tego samego.

Siedem cech, po których rozpoznasz oniryzm

  1. Płynna przestrzeń. Znane miejsca zmieniają położenie, łączą się w nieoczekiwany sposób, przypominają labirynt lub wydają się większe, niż powinny.
  2. Niestabilny czas. Przeszłość przechodzi w teraźniejszość, chwila się rozciąga, a wspomnienie może być przeżywane jak coś, co dzieje się teraz.
  3. Niezwykłe przemiany. Przedmioty, krajobrazy i postacie zmieniają właściwości; nieraz trudno wskazać moment, w którym zwyczajność stała się czymś niesamowitym.
  4. Swobodne skojarzenia. Kolejne sceny łączy nastrój, podobieństwo obrazu albo emocja, niekoniecznie jednoznaczny ciąg przyczyn i skutków.
  5. Przenikanie realności i fantazji. Zwykły dom, miasto czy rozmowa współistnieją z wydarzeniami, których nie da się łatwo wytłumaczyć prawami rzeczywistości.
  6. Silne nasycenie obrazami. Barwy, zapachy, dźwięki, metafory i symbole stają się ważniejsze od prostego przekazywania faktów.
  7. Niepewność interpretacyjna. Czytelnik nie zawsze potrafi zdecydować, co należy do świata zdarzeń, a co do świadomości narratora lub bohatera.

Nie trzeba znaleźć wszystkich siedmiu cech w jednej scenie. O rozpoznaniu oniryzmu decyduje ich współdziałanie oraz funkcja w utworze. Sam dziwny przedmiot, nietypowy sen albo baśniowa postać nie wystarczają do takiej oceny.

Oniryzm w „Sklepach cynamonowych” Brunona Schulza

Najbardziej charakterystyczny przykład daje tytułowe opowiadanie z tomu „Sklepy cynamonowe”. Chłopiec wyrusza nocą przez znajome miasto i pragnie odnaleźć niezwykłe sklepy. Z pozoru to konkretna, prosta wędrówka. Jednak ulice zaczynają się mieszać, przestrzeń traci stałe granice, a wyobraźnia podsuwa bohaterowi kolejne możliwe drogi.

Miasto przypomina sen, ponieważ jego plan nie jest pewny. Noc odmienia wygląd ulic, mnoży ich warianty i sprawia, że chłopiec odchodzi od początkowego celu. Przypadkowy skręt prowadzi do budynku szkoły, który odsłania nieznane, niezwykłe wnętrza. Przestrzeń codzienna nie znika: właśnie ona, przemieniona przez spojrzenie narratora, staje się tajemnicza.

Ważną rolę odgrywa także pragnienie. Tytułowe sklepy są dla bohatera zapowiedzią rzeczy rzadkich, fascynujących i niedostępnych. Nie chodzi wyłącznie o zakupy. Miejsce staje się wyobrażeniem świata bogatszego niż zwykła codzienność. W samej nocnej wyprawie chłopiec nie dociera do wymarzonych sklepów. Właśnie to niedopełnienie pragnienia pogłębia niezwykły charakter poszukiwania.

W opisie tej nocy nie ma wyraźnego zdania: „zasnąłem i wszystko mi się przyśniło”. Nie należy więc nazywać całej przygody dosłownym snem. Trafniejsze jest stwierdzenie, że Schulz przedstawia świat w sposób oniryczny — przez ruchomą przestrzeń, zmysłowe obrazy i skojarzenia, które wykraczają poza realistyczną relację z drogi.

Trzy elementy, które warto omówić na lekcji

  • Nocne ulice i labirynt: pokazują, jak pragnienie zmienia znane miasto w przestrzeń odkrywania, ale też błądzenia.
  • Nieoczekiwana szkoła: zwykły budynek otwiera się na obszary nieznane i przypomina przestrzeń z marzenia sennego.
  • Nieosiągnięte sklepy: mogą wyrażać tęsknotę za pięknem, tajemnicą i czymś, czego codzienność nie daje.

Przykładowy wniosek: oniryczna wędrówka sprawia, że miasto staje się obrazem dziecięcej wyobraźni oraz pragnienia niezwykłości. Nie służy wyłącznie zaskoczeniu czytelnika — prowadzi do odkrycia sposobu, w jaki narrator przeżywa świat.

O związku tych niezwykłych obrazów z życiem i innymi dziełami pisarza przeczytasz w biografii Brunona Schulza.

Oniryczna wyobraźnia Schulza nie kończy się na jednej ulicy

„Ptaki” – ojciec Jakub i świat przemiany

W opowiadaniu „Ptaki” zachowanie Jakuba, jego fascynacja hodowanymi ptakami i sposób przedstawiania domu tworzą rzeczywistość osobliwą, pełną przesady oraz fantastycznego napięcia. Nie musimy odczytywać każdej niezwykłości jako dosłownego wydarzenia. Ważniejszy jest fakt, że zwykła czynność i niezwykła fantazja przestają być wyraźnie oddzielone. Ojciec wygląda chwilami jak twórca nowego świata, a zarazem człowiek stopniowo oddalający się od codziennych obowiązków.

„Wichura” – ożywiona natura

Wichura nie jest tu jedynie informacją o pogodzie. Otrzymuje siłę niemal samodzielnego bohatera, a dom i ulica odpowiadają na jej napór. Takie obrazowanie buduje wrażenie, że granice między ożywionym a nieożywionym światem nie są trwałe. Pomocne jest pojęcie animizacji, ale oniryczny efekt powstaje dopiero z połączenia wielu obrazów i ich niezwykłej dynamiki.

„Ulica Krokodyli” – miasto widziane przez wyobraźnię

W tym opowiadaniu obraz dzielnicy powstaje w napięciu między mapą, spojrzeniem i odczuciem sztucznej wielkomiejskości. Przestrzeń uwodzi pozorem nowości, lecz pozostaje tandetna i niepewna. Jest dobrym przykładem tego, że senna niestabilność może służyć także krytyce rzeczywistości, a nie tylko zachwytowi nad jej tajemnicą.

We wszystkich tych scenach znaczenie ma perspektywa narratora. Wspomnienia dzieciństwa zostały opowiedziane językiem dorosłej, niezwykle twórczej pamięci. Dlatego nie warto pytać wyłącznie, czy dane zdarzenie dałoby się sfilmować „tak, jak było naprawdę”. Trzeba również zapytać, po co narrator tak je sobie przypomina i opisuje.

„Wesele” Stanisława Wyspiańskiego – noc jak zbiorowy sen

W „Weselu” początkowo oglądamy rozmowy uczestników przyjęcia w bronowickiej chacie. Potem rzeczywistość rozszerza się o postacie fantastyczne: między innymi Stańczyka, Rycerza, Hetmana, Upiora i Wernyhorę. Zjawy nie wchodzą na scenę jako przypadkowa atrakcja. Ich pojawienie się łączy się z pamięcią, lękami i pragnieniami ludzi, którym się ukazują.

Można powiedzieć, że weselna noc zyskuje cechy zbiorowego snu. Poeta konfrontuje się z Rycerzem, Dziennikarz ze Stańczykiem, Dziad z Upiorem. Widz otrzymuje obrazy problemów społecznych i narodowych, które trudno byłoby wypowiedzieć równie mocno w zwyczajnej rozmowie. Zewnętrzne postacie pozwalają ujrzeć wewnętrzne konflikty ludzi.

Nie należy jednak pisać, że cała akcja drugiego aktu „naprawdę przyśniła się wszystkim gościom”. To dramat fantastyczno-symboliczny z elementami poetyki onirycznej, a nie prosta relacja z jednego wspólnego snu. Senność polega na sposobie ukazania zjaw, nie na obowiązku udowodnienia, że bohaterowie spali.

Ten przykład przydaje się szczególnie wtedy, gdy temat dotyczy relacji między jednostką a wspólnotą. U Schulza noc odsłania przede wszystkim wyobraźnię i doświadczenie narratora, natomiast u Wyspiańskiego niezwykłe obrazy pozwalają mówić o pamięci historycznej i niemożności wspólnego działania.

„Dziady cz. III” – sen Senatora jako obraz lęku i żądzy władzy

W „Dziadach, części III” Adama Mickiewicza znajdziemy wyraźnie oznaczoną scenę snu Senatora Nowosilcowa. Postać, która na jawie ma ogromną władzę nad więźniami i ich bliskimi, w nocnych wyobrażeniach lęka się utraty łaski cara i ośmieszenia. Obrazy sukcesu oraz upokorzenia następują po sobie z gwałtownością właściwą marzeniu sennemu.

Sen ujawnia prawdę o wewnętrznym zniewoleniu urzędnika. Senator traktuje innych bezwzględnie, ale sam uzależnia swoje poczucie bezpieczeństwa od opinii zwierzchnika. Fantastyczny i momentami groteskowy charakter sceny pozwala pokazać ten paradoks mocniej niż rzeczowa charakterystyka postaci.

W dramacie pojawiają się także inne niezwykłe doświadczenia, na przykład widzenie księdza Piotra. W analizie trzeba zachować różnicę: sen, widzenie religijne i scena fantastyczna nie są automatycznie tym samym. Każda z tych form ma własny sens, nawet jeśli wszystkie wychodzą poza realistyczny sposób przedstawiania świata.

W porównaniu ze Schulzem przykład jest prostszy do uporządkowania: Mickiewicz wydziela sen jako konkretną scenę, Schulz zaś nadaje cechy snu samej opowiadanej rzeczywistości. Oba zabiegi pozwalają ujawnić coś, czego bohater nie mówi wprost.

„Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego – sen, który odsłania sumienie

Przed zabójstwem Raskolnikow z „Zbrodni i kary” śni o wydarzeniu z dzieciństwa: ludzie znęcają się nad słabym koniem, a mały Rodion rozpaczliwie próbuje zwierzę ocalić. Ta scena ma wyrazistą strukturę snu: dawne doświadczenie wraca z ogromną siłą emocjonalną, a przemoc staje się obrazem, którego nie sposób zignorować.

Sen pokazuje sprzeczność w bohaterze. Raskolnikow tworzy teorię, która ma usprawiedliwić przekroczenie moralnych granic, lecz równocześnie jest zdolny do współczucia. Obraz cierpiącego konia obnaża wrażliwość tłumioną przez teorię. Można więc analizować ten sen jako ważny element charakterystyki psychologicznej i zapowiedź wewnętrznego konfliktu.

Nie jest to jednak dowód, że cała powieść rozgrywa się we śnie. Główna narracja zachowuje realistyczne ramy, a sen stanowi wyodrębniony fragment, który odsłania głębszą warstwę osobowości bohatera. Motyw snu może służyć interpretacji psychologicznej, nie zmieniając całej powieści w utwór oniryczny.

To pożyteczne porównanie z prozą Schulza. Dostojewski pokazuje sen wewnątrz realistycznej opowieści, Schulz znacznie częściej sprawia, że sam sposób opowiadania działa jak sen. Zastosowano inne rozwiązania, choć oba utwory wykorzystują obrazy niecodzienne do ukazania ukrytych przeżyć.

Cztery lektury – co dokładnie jest w nich oniryczne?

„Sklepy cynamonowe”

Obraz: zmieniający się plan miasta i droga w nieoczekiwane miejsca.

Funkcja: dziecięca wyobraźnia, pamięć i pragnienie niezwykłości.

„Wesele”

Obraz: zjawy ujawniające ukryte konflikty weselników.

Funkcja: narodowa pamięć, marzenia i lęki.

„Dziady cz. III”

Obraz: sen Senatora przechodzący od triumfu do upokorzenia.

Funkcja: strach i zależność człowieka sprawującego władzę.

„Zbrodnia i kara”

Obraz: sen o koniu i bezradnym dziecku.

Funkcja: sumienie oraz konflikt współczucia z ideologią.

Najważniejsze podczas porównywania jest nazwanie różnicy w sposobie zastosowania snu. Jeden autor tworzy świat utrzymany w konwencji onirycznej, drugi wprowadza symboliczną wizję, a trzeci wyodrębnia sen bohatera. Wszystkie przypadki mogą się ze sobą łączyć, lecz nie oznaczają dokładnie tego samego.

Oniryzm a fantastyka, surrealizm, groteska i symbol

Oniryzm a fantastyka

Fantastyka wprowadza zjawiska niezgodne ze zwykłymi prawami rzeczywistości. Oniryzm dotyczy przede wszystkim sposobu ich ukazania: płynnych przejść, skojarzeń i niepewności podobnej do snu. Smok w baśni jest fantastyczny, ale jego obecność nie czyni jeszcze całej opowieści oniryczną. Miasto zmieniające plan jak we śnie może natomiast wywoływać efekt oniryczny bez spotkania z żadnym smokiem.

Oniryzm a surrealizm

Surrealizm to także nazwa ruchu artystycznego, którego twórcy poszukiwali nowych sposobów wyrażania wyobraźni, marzeń sennych i działania nieświadomości. Oniryzm jest szerszym określeniem cechy utworu lub konwencji: można go dostrzec w dziełach powstałych przed surrealizmem i poza nim. Dlatego nie należy automatycznie nazywać każdego tekstu o sennym charakterze „utworem surrealistycznym”.

Oniryzm a groteska

Groteska łączy elementy przeciwstawne, na przykład śmieszność i grozę, i często deformuje rzeczywistość. Oniryzm także może ją odkształcać, ale jego wyróżnikiem jest logika snu. W jednym utworze te środki mogą występować wspólnie. W „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza osobliwa sytuacja dorosłego człowieka wtłaczanego z powrotem w rolę ucznia pozwala dostrzec deformację rzeczywistości; nie trzeba jednak z tego powodu nazywać całej powieści dosłownym snem.

Oniryzm a symbol i metafora

Symbol to element przedstawienia, który otwiera szersze możliwości interpretacji. Metafora tworzy znaczenie przenośne przez nietypowe połączenie słów. Oniryczna scena może być zbudowana z metafor i symboli, ale nie jest pojedynczym środkiem stylistycznym. To raczej sposób zorganizowania większego obrazu, sytuacji lub całego świata przedstawionego.

Oniryzm a motyw snu

Motyw snu oznacza obecność snu jako zdarzenia lub tematu. Poetyka oniryczna polega na tym, że świat przedstawiony działa podobnie do marzenia sennego. Sen Senatora jest sceną z wyraźną granicą, natomiast nocna wędrówka chłopca u Schulza jest opowiadana w sposób senny, mimo że tekst nie nakazuje traktować jej jako dosłownego snu. Ta różnica często decyduje o jakości interpretacji.

Gdy zwykłe wydarzenia zyskują znaczenie podobne do mitu, pomocne jest także hasło mityzacja rzeczywistości. U Schulza ten zabieg może współwystępować z oniryzmem, ale pełni inną funkcję.

Dlaczego pisarze wybierają oniryczną formę?

Autor nie musi posługiwać się snem po to, by uciec od rzeczywistości. Niekiedy właśnie obraz nierealny mówi o doświadczeniu prawdziwym, ale trudnym do opisania zwyczajnymi słowami.

  1. Pokazuje psychikę. Lęki i pragnienia przyjmują formę scen, które czytelnik może sobie wyobrazić, zamiast jedynie przeczytać o uczuciach bohatera.
  2. Oddaje pracę pamięci. Wspomnienia rzadko wracają jak uporządkowany zapis. Zwykle łączą się z zapachem, miejscem, światłem i dawnym wzruszeniem.
  3. Rozszerza znaczenie zwykłych rzeczy. Szkoła przestaje być tylko budynkiem, droga — tylko trasą, a noc — jedynie porą dnia.
  4. Tworzy nastrój. Niepewność, zachwyt, tajemnica lub groza mogą wynikać z płynności granic świata.
  5. Wyraża doświadczenie wspólnoty. Jak w „Weselu”, obrazy podobne do snu mogą unaoczniać zbiorowe marzenia, konflikty i historyczne obciążenia.
  6. Podważa pozorną oczywistość. To, co bohater uznaje za trwałe, ujawnia się jako zależne od pamięci, spojrzenia lub społecznych wyobrażeń.

Najlepsza odpowiedź nie zatrzymuje się na zdaniu „oniryzm buduje nastrój”. Warto dopowiedzieć jaki nastrój, jakimi obrazami i po co autor go wykorzystuje. Taka argumentacja wiąże formę utworu z jego sensem.

Jak rozpoznać i wyjaśnić oniryzm w nieznanym fragmencie?

Pracę z tekstem warto rozpocząć od kilku pytań. Nie trzeba od razu odgadywać „ukrytej wiadomości” autora. Najpierw zobacz, co dzieje się z przestrzenią, czasem i związkami między zdarzeniami.

  1. Opisz zwyczajny punkt wyjścia. Bohater znajduje się w mieście, domu, szkole, na przyjęciu? Wskaż realne elementy miejsca.
  2. Zaznacz naruszenie porządku. Czy miejsce zmienia rozmiary, przedmiot ożywa, czas biegnie inaczej, a jedna scena płynnie przechodzi w drugą?
  3. Przyjrzyj się językowi. Jakie obrazy, metafory, zapachy i barwy sprawiają, że opis brzmi jak sen?
  4. Połącz obraz z przeżyciem. Kto się boi, pragnie, wspomina lub czuje zagubienie? Czy niezwykłość mówi o tej postaci więcej niż jej słowa?
  5. Sformułuj wniosek o funkcji. Wyjaśnij, co czytelnik lepiej rozumie dzięki takiemu przedstawieniu świata.

Przykładowa odpowiedź do analizy „Sklepów cynamonowych”: „Ulice nocnego miasta zmieniają układ, przez co podróż chłopca nie przypomina zwykłego spaceru. Przestrzeń podporządkowuje się jego wyobraźni i pragnieniu odkrycia niezwykłych sklepów. Oniryczny sposób opowiadania pozwala ukazać dziecięce doświadczanie świata jako pełne tajemnicy i nieoczekiwanych możliwości”.

Ważne, że to zdanie wskazuje obraz → cechę oniryczną → znaczenie. Można je zastosować także do innych utworów, ale przykłady i wnioski trzeba każdorazowo dopasować do danego fragmentu.

Najczęstsze błędy w rozpoznawaniu oniryzmu

  • „Wszystko było snem”. Bez dowodu z tekstu nie stwierdzaj, że wydarzenia naprawdę rozgrywały się podczas snu bohatera.
  • „Oniryzm to sen”. To zbyt krótkie. Wyjaśnij, jakie elementy przedstawienia przypominają marzenie senne i jaki dają efekt.
  • Mylenie z fantastyką. Nadprzyrodzona postać może wystąpić także w opowieści o bardzo jasno określonych regułach, która nie ma sennej struktury.
  • Przypisywanie Schulzowi dosłownych przemian. W jego prozie trzeba uwzględnić wyobraźnię narratora, wieloznaczność i poetycki charakter obrazów.
  • Nazywanie każdej wizji snem. Sen, widzenie mistyczne i scena symboliczna nie zawsze mają te same zasady ani funkcje.
  • Brak interpretacji. Wypisanie „noc, labirynt, zjawa” nie wystarczy. Pokaż, dlaczego te elementy są ważne dla bohatera lub głównej myśli utworu.
  • Przenoszenie jednego sensu na każdą lekturę. Sen u Dostojewskiego pomaga ukazać sumienie, a u Schulza senna przestrzeń może wyrażać dziecięcą wyobraźnię. Funkcje nie są identyczne.

Ćwiczenia – sprawdź, czy umiesz rozpoznać oniryzm

Ćwiczenie 1. Niezwykły korytarz

Fragment napisany specjalnie do ćwiczenia; nie pochodzi z lektury.

„Otworzyła drzwi kuchni i zobaczyła szkolny korytarz. Na jego końcu wisiało okno, za którym trwał poranek sprzed wielu lat. Szła coraz szybciej, lecz drzwi oddalały się z każdym krokiem”.

Polecenie: Znajdź dwa elementy oniryczne. Wyjaśnij, jakie przeżycie mogą oddawać.

Zobacz przykładową odpowiedź

Po pierwsze, przestrzeń zmienia się w niemożliwy sposób: kuchnia prowadzi bezpośrednio do szkolnego korytarza. Po drugie, dawna chwila istnieje za oknem tak, jakby była teraźniejszością. Oddalające się drzwi mogą budzić poczucie bezradności wobec wspomnienia lub celu, do którego nie można dotrzeć. To interpretacja oparta na obrazach, a nie jedyne możliwe skojarzenie.

Ćwiczenie 2. Sen czy konwencja oniryczna?

Porównaj dwie sytuacje: (A) bohater zasypia, śni o dzieciństwie, po czym budzi się; (B) narrator idzie przez miasto, które nieustannie zmienia układ ulic, ale nie wspomina o zaśnięciu.

Polecenie: Która sytuacja jest wyraźnie przedstawionym snem, a która świadczy o onirycznym sposobie ukazywania przestrzeni? Czy mogą wystąpić jednocześnie?

Zobacz przykładową odpowiedź

W sytuacji A mamy wyraźnie wyodrębniony sen postaci. Sytuacja B pokazuje oniryczną organizację świata bez dowodu, że narrator spał. Oba rozwiązania mogą się połączyć: sen bohatera także może być przedstawiony poprzez przemiany przestrzeni, brak zwykłej logiki i niezwykłe skojarzenia.

Ćwiczenie 3. Dobierz funkcję do lektury

Polecenie: Wybierz właściwą parę: (1) nocna droga do tajemniczych sklepów, (2) sen o krzywdzonym koniu, (3) zjawy przychodzące do weselników. Przyporządkuj: dziecięca wyobraźnia, sumienie bohatera, pamięć wspólnoty.

Zobacz odpowiedź z uzasadnieniem

(1) Dziecięca wyobraźnia — „Sklepy cynamonowe”; (2) sumienie bohatera — „Zbrodnia i kara”; (3) pamięć wspólnoty — „Wesele”. Wszystkie przykłady wykorzystują niezwykłe obrazy, ale każdy z nich prowadzi do innej interpretacji.

Oniryzm na maturze – jak zbudować sensowny argument?

Oniryzm może posłużyć w wypracowaniu o pamięci, dzieciństwie, fantastyce, wyobraźni, ludzkich lękach, symbolach albo granicy między rzeczywistością a marzeniem. Zamiast wyliczać cechy, warto pokazać, jak jedna konkretna scena wspiera twoją tezę.

Temat przykładowy: „Czy literatura potrzebuje świata nierzeczywistego, aby mówić prawdę o człowieku?”

Teza: przedstawienie podobne do snu może odsłonić doświadczenie bohatera, którego zwykły opis wydarzeń nie wyraziłby równie wyraźnie.

Argument ze „Sklepów cynamonowych”: pozornie prosta wyprawa zmienia się w podróż przez labirynt miasta. Zmieniająca się przestrzeń i nieosiągalne sklepy odzwierciedlają dziecięcą tęsknotę za niezwykłością. Oniryzm wyraża więc sposób przeżywania rzeczywistości, a nie jest tylko dekoracyjną fantazją.

Kontekst z „Zbrodni i kary”: sen o krzywdzonym koniu obnaża współczucie Raskolnikowa, które pozostaje w konflikcie z jego teorią. Nierzeczywisty obraz ukazuje autentyczny problem moralny.

Wniosek: obraz senny w literaturze nie zastępuje prawdy, ale pozwala ją zobaczyć przez emocje, symbole i skojarzenia. Porównanie obu utworów pokazuje, że autorzy wykorzystują podobne środki do różnych celów.

Krótka odpowiedź ustna – model czterech kroków

  1. Wyjaśnij oniryzm jednym zdaniem.
  2. Wskaż konkretną scenę i dwa elementy podobne do snu.
  3. Połącz je z odczuciem bohatera i głównym problemem utworu.
  4. Dodaj drugi utwór jako porównanie, nie jako przypadkową nazwę.

Tak przygotowana wypowiedź będzie bardziej przekonująca niż zapamiętana lista utworów z dopiskiem „występuje oniryzm”. Liczy się rozumienie działania środka, a nie liczba wymienionych tytułów.

Najczęstsze pytania o oniryzm

Co to jest oniryzm w jednym zdaniu?

To sposób przedstawiania świata na wzór snu — ze zmienną przestrzenią, nieoczekiwanymi skojarzeniami i obrazami, które mogą odsłaniać ukryte emocje lub znaczenia.

Skąd pochodzi słowo „oniryzm”?

Od greckiego słowa óneiros, oznaczającego sen. Z tego samego źródła pochodzi przymiotnik „oniryczny”, czyli przypominający sen.

Czy oniryzm oznacza, że bohater zasnął?

Nie. Czasem widzimy dosłowny sen bohatera, ale niekiedy cała sceneria lub sposób opowiadania stają się podobne do marzenia sennego, chociaż nikt nie mówi o zaśnięciu.

Dlaczego „Sklepy cynamonowe” są przykładem oniryzmu?

Ponieważ nocne miasto zmienia układ, znane miejsca odsłaniają nieznane przestrzenie, a zwykła droga nabiera cech marzenia sennego. Sceny wyrażają wyobraźnię oraz pragnienia narratora.

Czy w „Weselu” bohaterowie naprawdę śnią?

Nie należy traktować wszystkich zjaw jako dowodu, że uczestnicy przyjęcia zasnęli. To przede wszystkim fantastyczno-symboliczna konwencja dramatu, w której można rozpoznać cechy oniryczne.

Czy oniryzm jest środkiem stylistycznym?

Nie w takim sensie jak epitet lub pojedyncza metafora. To szerszy sposób organizowania przedstawienia: może obejmować język, czas, przestrzeń, postacie oraz przebieg zdarzeń.

Czy każda fantastyczna scena jest oniryczna?

Nie. Fantastyka wprowadza elementy niezwykłe, ale może zachować konsekwentne reguły własnego świata. O oniryzmie decyduje zwłaszcza płynność i skojarzeniowa logika obrazów przypominających sen.

Jaką rolę pełnią sny w „Zbrodni i karze”?

Pokazują ukryte przeżycia i konflikty psychiczne. Sen Raskolnikowa o krzywdzonym koniu ujawnia jego wrażliwość na cierpienie wbrew próbom usprawiedliwienia przemocy.

Jaki przykład najlepiej zapamiętać na sprawdzian?

Nocną wędrówkę po zmieniającym się mieście w „Sklepach cynamonowych”. Łatwo wskazać tam cechę oniryczną — labiryntową, niestabilną przestrzeń — i jej funkcję: ukazanie wyobraźni oraz pragnienia niezwykłości.

Powiązane lektury i pojęcia – ucz się przez porównania

Najlepiej zrozumiesz oniryzm, zestawiając sposób opowiadania Schulza z wyraźnie wydzielonym snem bohatera i ze sceną fantastyczno-symboliczną.

Lektury

Pojęcia i konteksty

Przeczytaj również